✨ Māori Council By-laws
SEPT. 11.] THE NEW ZEALAND GAZETTE. 1931
(D.) Mo Te Haurangi.
(Tekiona 16, Rarangi 4.)
-
Kaua he waipiro e tukua, e haria mai, e inumia ranei ki tetahi hui Maori ahakoa he aha te putake o taua hui, ahakoa e tu ki roto ki tetahi kainga Maori, ki tetahi atu wahi ranei i roto i te takiwa, haunga ia nga taone, ara nga rota Pakeha i roto i nga taone Maori.
-
Mehemea i tu tetahi hui nui i runga i te karanga, me tau ki runga ki te tangata, ki nga tangata ranei nana te karanga, te whiu mehemea ia, ratou ranei, ka tuku, ka mea ranei kia tukua he waipiro ki nga manuhiri, ki te tangata whenua ranei, ki etahi ki tetahi ranei o ratou, kia kaua e neke atu i te tekau pauna.
-
Ki te kitea tetahi tangata e haurangi ana i tetahi hui Maori, e ahei ana kia whiua ia ki te moni kia kaua e iti iho i te tekau hereni kia kaua e neke atu i te rua pauna.
-
Ki te kitea tetahi tangata e haurangi ana i roto i tetahi kainga Maori, ka ahei kia whiua ia ki te moni kia kaua e neke atu i te rima hereni mo te hara tuatahi, kia kaua e neke atu i te tekau hereni mo te hara tuarua, ki kaua e neke atu i te kotahi pauna mo ia haranga o muri iho.
-
Tera e whai hara te tangata mehemea—
(1.) I a ia e haurangi ana, ka tomo ia ki roto ki tetahi whare runanga, whare karakia, ki tetahi atu whare ranei o te katoa i roto i te kainga.
(2.) Ka hari ia i te waipiro ki roto ki tetahi whare runanga, whare karakia, whare ranei o te katoa.
(3.) Ka inu ia, ka mea ranei kia inu tetahi atu tangata, i te waipiro i roto i tetahi whare runanga, whare karakia, whare ranei o te katoa.
A, ko taua tangata me whiu ki te moni, kia kaua e iti iho i te rima hereni, kia kaua e neke atu i te kotahi pauna mo te hara tuatahi, a, kia kaua e neke atu i te rua pauna mo ia haranga i muri iho.
(E.) Nga Tohunga.
(Tekiona 16, Rarangi 5.)
-
E kore rawa e tika tetahi tohunga, tetahi tangata ranei e kiia ana he tohunga ki te mea kia kaukau tetahi turoro, e mahia ana e ia, ki te wai matao.
-
E kore rawa e tika kia arai, kia whakararuraru ranei, tetahi tohunga, kei tae mai he takuta ki taua turoro, kei mahia ranei ki nga rongoa Pakeha e rite ana mo tona mate, e whakaritea ranei e te takuta mo taua mate.
-
E kore rawa e tika tetahi tangata, e kiia ana he tohunga, kia tono kia tango moni, taonga ranei hei utu mo tana mahi.
-
Ko te tangata e takahi ana i tetahi o nga Tikanga-whakahaere 22, 23, me te 24, e tika ana kia whiua ki te moni kia kaua e neke atu i te tekau pauna.
-
Mehemea i runga i te whakahaere a tetahi tangata e kiia ana he tohunga, ka huihuia e ia tetahi ropu tangata, a ka noho i tetahi kainga, ka haere atu ranei i tetahi kainga ki tetahi atu kainga me taua ropu, a ka whakaaro te Kaunihera, tetahi Komiti Marae ranei, tera e pa he raruraru, he mate ranei ki nga tangata o tetahi kainga, ki tetahi ranei o ratou, ara, ka pau a ratou kai, o ratou rawa ranei, ka pa mai ranei tetahi atu mate, ka ahei te Kaunihera ki te tuku panui atu ki taua tangata kia whakamutua tana mahi, a ki te tohe ia ka ahei te Kaunihera ki te whiu i a ia ki te moni, kia kaua e neke atu i te rima tekau pauna.
-
Ka ahei te Kaunihera ki te whakaputa raihana, i runga ano ia i te ata uiui, ki nga tangata e matau ana ki te mahi i nga rakau Maori, me nga wairakau hei rongoa mo te wa, a i runga i nga tikanga e kitea e te Kaunihera he tika. Me whaimana taua raihana ki roto anake i te takiwa.
(F.) Rehitatanga-Kuri.
(Tekiona 16, Rarangi 7.)
- Ko te utu mo te rehitatanga o te kuri a tetahi Maori i roto i te takiwa, kua neke atu i te ono marama te pakeke, e toru hereni.
Engari ko te utu mo te rehitatanga o nga kuri e meatia ana hei mahi hipi anake, kau anake ranei, hei patu rapeti anake ranei e rua hereni me te hikipene.
- Me utu te moni rehita, a me rehita te kuri ki te Tari o te Kaunihera, ki nga tangata ranei e whakamanaia i raro i te hiiri o te Kaunihera hei kohi i taua moni, a hei rehita kuri.
(G.) Nga Kararehe Haereere noa.
(Tekiona 16, Rarangi 8.)
-
Te tangata e tuku ana i tana kau hoiho ranei i etahi atu kararehe ranei kia haere noa i tetahi kainga Maori i runga ranei i nga tiriti o tetahi kainga Maori e noho a taonetia ana ka whiua ki te moni kaua e neke ake i te rua hereni me te hikipene mo te kau kotahi mo te hoiho ranei. Kaua e neke ake i te kotahi hereni mo te hipi mo te poaka mo te nanenane ranei.
-
Ki te whakaoma kaha tetahi tangata i tona hoiho i roto i tetahi kainga Maori i runga ranei i nga tiriti o tetahi kainga Maori e noho a taonetia ana, ka whiu kaha ranei i te koneke i te wakena i te paki i etahi atu waka pera ranei ka ka ahei kia whiua ki te moni kaua e neke ake i te kotahi pauna.
(H.) Nga Hooka.
(Tekiona 16, Rarangi 13.)
-
Me pa enei tikanga whakahaere e whai ake nei ki nga Inia, ki nga Ahiria, me era atu tangata harihari haere i te taonga hei hokohoko ki roto ki nga kainga Maori o roto o te takiwa ara:—
(1.) Kia whiwhi rawa taua tangata ki te raihana a te Kaunihera ka ahei ai ki te hokohoko taonga i roto i nga kainga Maori o te takiwa.
(2.) Ko taua raihana me penei i te Ahua D, a ka whaimana mo te takiwa katoa o te Kaunihera a ko te utu mo taua raihana kia rua pauna.
(3.) Ka ahei te Tiamana, te Karaka ranei o te Kaunihera, tetahi ranei o nga mema o te Kaunihera i whakamanaia e te Kaunihera hei pera ki te whakaputa i taua raihana.
(4.) Ko nga moni katoa e utua ana mo nga raihana me tuku ki te tari o te Kaunihera.
(5.) Me rehita e te Hekeretari te ingoa me te kainga o te tangata e whakaputaina ana he raihana, ko taua rehita me puare ki nga tangata katoa e hiahia ana kia kite, ko te utu mo te kitenga, kotahi hereni.
(6.) Ki te pokanoa te tangata kaore ona raihana ki te hokohoko taonga i roto i nga kainga Maori o te takiwa ka whiua ia ki te moni kia kaua e neke ake i te rima pauna.
(7.) Ka ahei te Kaunihera ki te whakakore i te raihana o tetahi tangata hooka ina pono te whakaatu he tangata tino haurangi ia, kua whiua ranei ia e te ture mo te tahae mo tetahi atu hara ranei. -
Ka ahei te Tiamana, te Karaka ranei, tetahi mema ranei o te Kaunihera, te Tiamana ranei o te Komiti Marae o tetahi kainga, kei reira nei tetahi hui e tu ana, ki te whakaputa raihana ki tetahi tangata e hiahia ana ki te harihari haere i etahi taonga hei hokohoko mana i taua hui, ko te utu mo taua raihana kia tekau hereni. Ko te mana o taua raihana mo te wa anake o taua hui, kaua e roa atu. Ki te harihari haere tetahi tangata i te taonga hei hokohoko mana i taua hui, a kaore ona raihana penei, kaore ranei ona raihana i raro i etahi atu o nga tikanga-whakahaere i runga ake nei, ka ahei kia whiua ia ki te moni kia kaua e neke atu i te rima pauna.
(J.) Te Kai-tupeka.
(Tekiona 16, Rarangi 14.)
-
Ka whai hara te tangata, ahakoa he Pakeha he Maori ranei, e hoko ana, e hoatu ana ranei i te hikareti, i te tupeka, i te torori ranei ki tetahi Maori kaore nei ano nga tau i eke ki te tekau-ma-rima, a e tika ana kia whiua ia ki te moni kia kaua e neke atu i te rima pauna.
-
Ka whai hara tetahi Maori, kaore nei ano i eke nga tau ki te tekau-ma-rima, mehemea ia ka kai i te tupeka, i te torori ranei, i te hikareti, i tetahi wahi ranei o te hikareti, a e tika ana kia whiua ia ki te moni kia kaua e neke atu i te rima hereni mo te hara tuatahi, kia kaua e neke atu i te tekau hereni mo te hara tuarua, kia kaua e neke atu i te kotahi pauna mo te hara tuatoru, mo ia haranga ranei o muri iho.
(K.) Nga Purei Moni.
(Tekiona 16, Rarangi 15.)
- Ko te tangata, ahakoa he Maori e hara ranei i te Maori, e hiahia ana ki te whakatu whare piriote ki roto ki tetahi kainga Maori, a ko te tangata Maori e hiahia ana ki te whakatu whare piriote ki tetahi atu wahi i roto i te takiwa, haunga ia nga taone (engari nga rota Maori i roto i nga taone) me nga kainga Pakeha, me whiwhi i te tuatahi ki te raihana a te Kaunihera, ma te Kaunihera e whakaputa i runga i nga tikanga e whai ake nei:—
(a.) Ko taua raihana me penei i te Ahua E e mau nei i te Kupu Apiti.
(b.) Ko te utu mo taua raihana kia rima pauna.
(c.) Ko te wa e mana ai taua raihana kia kotahi tau i muri iho i te ra i tuhia ai (haunga ia mehemea ka whakakorea e te Kaunihera i runga i nga tikanga i raro iho nei).
(d.) Ko nga whare piriote me hanga kia whai huarahi mo te hau ki roto ki waho, a me ata tiaki pai kia kaua e paru.
(e.) Me puare nga whare piriote i nga ra noa o te wiki, i waenganui i te 8 o nga haora o te ata me te 11 o nga haora o te po. Ko te tangata e takahi ana i tenei tikanga-whakahaere, ka ahei kia whiua ia ki te moni kia kaua e neke atu i te kotahi pauna mo te hara tuatahi, kia kaua e neke atu i te rua pauna mo te hara tuarua, a ki te hara i muri iho e ahei ana kia whakakorea tona raihana.
Next Page →
✨ LLM interpretation of page content
🪶
By-laws of the Maniapoto District Maori Council
(continued from previous page)
🪶 Māori Affairs4 September 1902
Maori Council, By-laws, Health, Sanitation, Burial, Housing, Public Health
NZ Gazette 1902, No 72