1930

THE NEW ZEALAND GAZETTE.

[No. 72

Nga Tikanga Whakahaere o te Kaunihera Maori o te Takiwa o Maniapoto i raro i “Te Ture Kaunihera Maori, 1900.”

whakaritea e taua panui) kia tika ki te whakaaro o te Kaunihera, o tetahi tangata, o tetahi ropu ranei e whakamanaia e ia.

Tari o te Minita Maori,

Poneke, 4 o Hepetema, 1902.

H E whakaatu tenei kua pai te Kawana i tenei ra ki te whakaae i nga tikanga-whakahaere i hangaia e te Kaunihera Maori o te Takiwa Maori o Maniapoto i raro i nga tikanga o te rarangi tekau-ma-ono o “Te Ture Kaunihera Maori, 1900,” e whakaaturia nei i te Kupu Apiti i raro iho nei.

6. Mehemea i muri iho i te taenga atu o taua panui ki a ia, ka turi tetahi tangata, ka kore ranei e whakarite i te whakahau a taua panui, i roto i te takiwa i whakaritea e taua panui, i tetahi atu takiwa ranei e tukua atu e te Kaunihera, ka ahei kia whiuia ia ki te moni kia kaua e neke atu i te kotahi pauna.

J. CARROLL,

Minita mo te Taha Maori.

Kua whakaaetia

RANFURLY, Kawana.

TE KUPU APITI.

KAUNIHERA MAORI O TE TAKIWA MAORI O MANIAPOTO.

Nga Tikanga-Whakahaere.

TENEI te Kaunihera Maori o te Takiwa Maori o Maniapoto i whakaturia i raro i “Te Ture Kaunihera Maori, 1900,” i runga i te whakahaerenga o nga mana i whakataua nei ki runga ki taua Kaunihera e tekiona tekau-ma-ono o taua Ture, ka whakakore nei i nga tikanga-whakahaere i hanga nei i te 21 o nga ra o Nowema, 1901, i panuitia i roto i te New Zealand Gazette Nama 18, o te 6 o nga ra o Maehe, 1902, me te Kahiti Nama 19, o te 1 o nga ra o Maehe, 1902, a ka hanga nei i enei tikanga-whakahaere e whai ake nei i rato i te mana o taua Ture, a me timata te whai mana o aua tikanga-whakahaere a te wa e whakaaetia ai e te Kawana, me te panuitanga o aua mea i roto i te Gazette me te Kahiti:

Whakamarama.

I roto i enei tikanga-whakahaere, mehemea ia kaore e taupatupatu ana ki nga kupu e whai ake nei, a mehemea kaore i motuhake te takoto a etahi atu whakamaramatanga, koia enei o ratou tikanga:-

“Taua Ture” tona tikanga ko “Te Ture Kaunihera Maori, 1900.”

“Te Kaunihera” tona tikanga ko te Kaunihera Maori o te Takiwa Maori o Maniapoto i whakaturia i raro i taua Ture.

“Komiti” ara “Komiti Marae” tona tikanga ko te Komiti Marae o tetahi kainga Maori i whakaturia i raro i nga tikanga o taua Ture.

“Takiwa” tona tikanga ko te Takiwa Maori o Maniapoto i panuitia e te Kawana i raro i taua Ture i tana panuitanga o te 26 o nga ra o Tihema, 1900.

“Taone Maori” tona tikanga he Taone Maori i whaka-turia i raro i “Te Ture Taone Maori, 1895.”

“Whakatakutoria” tona tikanga i whakatakutoria e nga tikanga whakahaere i hangaia i raro i taua Ture, e enei tikanga-whakahaere ranei.

(A.) Te Ora me te Noho Tika.

(Tekiona 16, Rarangi 1.)

1. Ko nga tupapaku mehemea ka mate i waenganui i te 15 o nga ra o Maehe me te 15 o nga ra o Hepetema (e uru ana ano ia aua ra), i roto i te tau, me tanu i roto i nga ra e wha i muri iho i te matenga; a mehemea ka mate i waenganui i te 16 o nga ra o Hepetema me te 14 o nga ra o Maehe o te tau o muri atu (e uru ana ano ia aua ra), me tanu i roto i nga ra e toru i muri iho i te matenga, haunga ia me-hemea ka takoto ke te whakahau a te Kaunihera, mehemea ranei ka takoto ke tetahi atu tikanga o tetahi Ture o te Paremete.

2. Ma nga whanaunga tata o te tupapaku, a, mehemea kei te ngaro ke ratou ma te tangata nona te whare, e noho ana ranei i roto i te whare i mate ai te tupapaku, mana e whaka-tutuki nga tikanga o te tikanga-whakahaere i runga ake nei, a ka whakaekea te he ki runga ki a ratou, ki tetahi ranei o ratou mo te takahi i taua tikanga-whakahaere i runga i ta te Kaunihera e kite ai he tika, a ka ahei kia whiuia ki te moni kia kaua e neke ake i te kotahi pauna.

3. E kore rawa e pai, haunga ia mehemea e whakaaetia ana e te Kaunihera, kia tanumia te tupapaku ki tetahi wahi ke atu i te urupa e mohiotia ana he tanumanga tupapaku e nga tangata Maori o tetahi kainga Maori, kua rahui-tia ranei, kua ata wehea ranei e ratou, e tetahi atu ropu whai mana ranei, hei urupa tanumanga tupapaku.

4. Kaua rawa e whakatakotoria te tupapaku ki nga roro ki nga marae ranei o nga whare nunui, engari me whaka-takoto ki tetahi atu wahi i rahaki e tata ana mai e whaka-ritea e te Tiamana o te Komiti Marae, e te Mema Kaunihera ranei o te wahanga o te takiwa.

5. Ka ahei te Kaunihera ki te tuku panui atu, penei i te Ahua A e mau nei i te Kupu Apiti, ki te tangata nona tetahi whare, ki te tangata ranei e noho ana i roto i tetahi whare i roto i tetahi kainga (haunga ia nga kauta me nga whare tu noa o waho) mehemea e hangaia ana taua whare i muri iho i te mananga o enei tikanga-whakahaere, hei whakahau atu kia hangaia he purca mo taua whare (i roto ano i te wa e

6. Ka ahei te Kaunihera (ki te whakaaro ia kia kaua e tukua te panui e whakaaturia nei e te tikanga-whakahaere tua-rima) ki te tuku panui atu, penei i te Ahua B e mau nei i te Kupu Apiti, ki te tangata nona tetahi whare, ki te tangata ranei e noho ana i roto i tetahi whare e whakamaramatia nei e te Tikanga-whakahaere tuarima, hei whakahau atu kia hangaia he moenga ki roto ki taua whare, kia kaua e hoki iho i te kotahi putu te rewa, ake i te whenua ; a mehemea i muri iho i te taenga atu o taua panui ki a ia, ka kore taua tangata e rongo, ka turi ranei ki te whakatutuki i te whakahau a taua panui i roto i te wa i whakaritea, e tika ana kia whiuia ia ki te moni kia kaua e neke ake i te kotahi pauna.

(B.) Nga Whare Paru.

(Tekiona 16, Rarangi 2.)

8. Ka ahei te Tiamana o te Kaunihera, tetahi tangata, ranei i whakamanaia e te Kaunihera mo tera take, ki te tuku panui atu ki te tangata nona, ki te tangata ranei e noho ana i roto i tetahi whare e paru ana, e kino ana, hei whakahau atu kia whakapaia e ia, kia meatia ranei e ia kia whakapaia taua whare i roto i tetahi takiwa e whakaritea i roto i taua panui, penei i te ahua C e mau nei i te Kupu Apiti. A mehemea i muri iho i te taenga atu o taua panui ki a ia, ka kore taua tangata e rongo, ka turi ranei ki te whakatutuki i te whakahau a taua panui, e tika ana kia whiuia ia ki te moni kia kaua e neke atu i te kotahi pauna mo te hara tuatahi, kia kaua e neke atu i te rua pauna mo ia haranga ki muri iho.

9. Ka ahei te Kaunihera ki te whakahau kia haria atu, kia whakahoutia, kia whakakorea ranei tetahi whare e paru ana e kino ana, mehemea ki tana whakaaro e kore e pai kia nohoia tera tu whare e te tangata, mehemea te tangata nona te whare, te tangata ranei e noho ana i roto i taua whare, ina tae mai he whakahau ki a ia kia whakapaia, kia whakahoutia, kia whakakorea ranei taut whare, ka kore e rongo ki taua whakahau. Ko nga moni a te Kaunihera e pau i taua whakapainga, whakahoutanga, whakakorenga ranei, me takoto mai hei nama ma taua tangata ki te Kaunihera, a e taea te whai atu ki roto ki te Kooti Whakawa Tuturu.

10. Kei nga Komiti Marae te whakaaro ki te whakangawari i nga tikanga-whakahaere tua-rima, tua-ono, tua-waru, me tua-iwa i runga ake nei mehemea ka tupono he kaumatua, he mate, he ngoikore ranei, te tangata nona, a e noho ana ranei i roto i aua tu whare kua korerotia ake nei, kia kore ai e pa uaua aua tikanga whakahaere ki taua tangata ; engari me whakaatu e te Tiamana o te Komiti Marae ki te Tiamana o te Kaunihera tera ahua, a hei reira te Kaunihera whiriwhiri ai i tetahi huarahi e taea ai e ia te whakapau he moni hei whakapai i aua tu whare o aua tangata kaumatua, mate, ngoikore ranei i roto ano i te orangatau, kei tau atu hei taumahatanga mo aua tu tangata.

(C.) Nga Paru o te Marae.

(Tekiona 16, Rarangi 3.)

11. Kaua rawa te paru, nga mea rukenga ranei e whiua, e whakatakutoria, e tukua ranei kia tere ki roto ki tetahi puna wai, i tetahi awa wai, mehemea e rere ana ma roto ma te taha ranei o tetahi kainga Maori, a mehemea taua awa e meatia ana hei wai inu, hei wai kai ranei ma nga tangata o taua kainga o tetahi atu kainga ranei e takoto tahi ana, e tu tahi ana ranei i te taha o taua puna, awa ranei.

12. E kore e pai kia whakahaupitia, kia waiho kia takoto ana, e tetahi tangata te paru, te mea kino, te mea rukenga ranei, i te marae, i nga taha ranei o toka kainga, ki runga ranei ki tetahi rori waewae, tiriti, arawai, tetahi wahi ranei e haeretia ana e te katoa, e whai putake mai ai mo te mate, e puta mai ai ranei te haunga.

13. Kaua e tanumia te hoihio, te kau, te hipi, te kuri, tetahi atu kararehe ranei ki roto ki te rohe o tetahi kainga Maori.

14. Kaua te tangata e waiho noa i te kararehe mate, i tetahi wahi ranei o te kararehe mate kia takoto ana i runga i toka whenua i tetahi wahi ranei e nohoia ana e ia e patata ana ki nga rori o te katoa ki tetahi wahi ranei no te katoa e puta mai ai te haunga kino.

15. E kore e pai kia whiua atu, kia waiho ranei tetahi kararehe kua mate, ki runga ki tetahi wahi i roto i tetahi kai-nga Maori ki runga ranei ki nga rori o te katoa e puta mai ai te haunga kino.

16. Ki te takahi te tangata i tetahi o nga Tikanga-whakahaere Nama 11, 12, 13, 14, me te 15, kua whakatakutoria ake nei, e ahei ana kia whiua ia ki te moni kia kaua e neke ake i te kotahi pauna.