New Zealand Gazette – 1902 – No. 18

Page 543

✨ Maori District Regulations



Mar. 6.] THE NEW ZEALAND GAZETTE. 543

  1. Ka ahei te Kaunihera ki te tuku panui atu, penei i te Ahua A e mau nei i te Kupu Apiti, ki te tangata nona tetahi whare, ki te tangata ranei e noho ana i roto i tetahi whare i roto i tetahi kainga (haunga i nga kauta me nga whare tu noa o waho) mehemea e hangaia ana taua whare i muri iho i te mananga o enei tikanga-whakahaere, hei whakahau atu kia hangaia he puroa mo taua whare (i roto ano i te wa e whakaritea e taua panui) kia tika ki te whakaaro o te Kaunihera, o tetahi tangata, o tetahi ropu ranei e whakamanaia e ia.

  2. Mehemea i muri iho i te taenga atu o taua panui ki a ia, ka turi tetahi tangata, ka kore ranei e whakarite i te whakahau a taua panui, i roto i te takiwa i whakaritea e taua panui, i tetahi atu takiwa ranei e tukua atu e te Kaunihera, ka ahei kia whiu a ia ki te moni kia kaua e neke atu i te kotahi pauna.

  3. Ka ahei te Kaunihera (ki te whakaaro ia kia kaua e tukua te panui e whakaaturia nei e te tikanga-whakahaere tua-rima) ki te tuku panui atu, penei i te Ahua B e mau nei i te Kupu Apiti, ki te tangata nona tetahi whare, ki te tangata ranei e noho ana i roto i tetahi whare e whakamaramatia nei e te tikanga-whakahaere tuarima, hei whakahau atu kia hangaia he moenga ki roto ki taua whare, kia kaua e hoki iho i te kotahi putu te rowa ake i te whenua; a mehemea i muri iho i te taenga atu o taua panui ki a ia, ka kore taua tangata e rongo, ka turi ranei ki te whakatutuki i te whakahau a taua panui i roto i te wa i whakaritea, e tika ana kia whiu a ia ki te moni kia kaua e neke ake i te kotahi pauna.

(B.) Nga Whare Paru.
(Tekiona 16, Rarangi 2.)

  1. Ka ahei te Tiamana o te Kaunihera, tetahi tangata, ropu ranei e whakamanaia e te Kaunihera mo tera take, ki te tuku panui atu ki te tangata nona, ki te tangata ranei e noho ana i roto i tetahi whare e paru ana, e kino ana, hei whakahau atu kia whakapaia e ia, kia meatia ranei e ia kia whakapaia taua whare i roto i tetahi takiwa e whakaritea i roto i taua panui, penei i te ahua “C” e mau nei i te Kupu Apiti. A mehemea i muri iho i te taenga atu o taua panui ki a ia, ka kore taua tangata e rongo, ka turi ranei ki te whakatutuki i te whakahau a taua panui, e tika ana kia whiu a ia ki te moni kia kaua e neke atu i te kotahi pauna, mo te hara tuatahi kia kaua e neke atu i te rua pauna mo ia haranga i muri iho.

  2. Ka ahei te Kaunihera ki te whakahau kia haria atu, kia whakahoutia, kia whakakorea ranei tetahi whare e paru ana e kino ana, mehemea ki tana whakaaro e kore e pai kia nohoia tera tu whare e te tangata, mehemea te tangata nona te whare, te tangata ranei e noho ana i roto i taua whare, ina tae mai he whakahau ki a ia kia whakapaia, kia whakahoutia, kia whakakorea ranei taua whare, ka kore e rongo ki taua whakahau. Ko nga moni a te Kaunihera e pau i taua whakapainga, whakahoutanga, whakakorenga ranei, me takoto mai hei nama ma taua tangata ki te Kaunihera, a e taea te whai atu ki roto i te Kooti Whakawa Tuturu.

  3. Kei nga Komiti Marae te whakaaro ki te whakangawari i te tikanga-whakahaere tua-waru me te tikanga-whakahaere tua-iwa i runga ake nei mehemea ka tupono he kaumatua, he mate, he ngoikore ranei, te tangata nona, a e noho ana ranei i roto i aua tu whare kua korerotia ake nei, kia kore ai e pa uaua aua tikanga ki taua tangata; engari me whakaatu e te Tiamana o te Komiti Marae ki te Tiamana o te Kaunihera tera ahua, a hei reira te Kaunihera whiriwhiri ai i tetahi huarahi e taea ai e ia te whakapau he moni hei whakapai i aua tu whare o aua tangata kaumatua, mate, ngoikore ranei i roto ano i te oranga o te Kaunihera, kei tau atu hei taumahatanga mo aua tu tangata.

(C.) Nga Paru o te Marae.
(Tekiona 16, Rarangi 3.)

  1. Kaua rawa te paru, nga mea rukenga ranei e whiu a, e whakatakotoria, e tukua ranei kia tere ki roto ki tetahi puna wai, i tetahi awa wai, mehemea e rere ana ma roto ma te taha ranei o tetahi kainga Maori, a mehemea taua awa e meatia ana hei wai inu, hei wai kai ranei ma nga tangata o taua kainga o tetahi atu kainga ranei e takoto tahi ana, e tu tahi ana ranei i te taha o taua puna, awa ranei.

  2. E kore e pai kia whakahauputia, kia waiho kia takoto ana, e tetahi tangata te paru, te mea kino, te mea rukenga ranei, i te marae, i nga taha ranei o tona kainga, ki runga ranei ki tetehi rori waewae, tiriti, arawai, tetahi wahi ranei e haeretia ana e te katoa e whai putake mai ai mo te mate, e puta mai ai ranei te haunga.

  3. Kaua e tanumia te hoiho, te kau, te hipi, te kuri, tetahi atu kararehe ranei ki roto i te rohe o tetahi kainga Maori.

  4. Kaua te tangata e waiho noa i te kararehe mate, i tetahi wahi ranei o te kararehe mate kia takoto ana i runga i tona whenua i tetahi wahi ranei e nohola ana e ia e patata ana ki nga rori o te katoa ki tetahi wahi ranei no te katoa e puta mai ai te haunga kino.

  5. E kore e pai kia whiu a atu, kia waiho ranei tetahi kararehe kua mate, ki runga i tetahi wahi i roto i tetahi kainga Maori ki runga ranei ki nga rori o te katoa e puta mai ai he haunga kino.

  6. Ki te takahi te tangata i tetahi o nga Tikanga-whakahaere Nama 11, 12, 13, 14, me te 15, kua whakatakotoria ake nei, e ahei ana kia whiu a ia ki te moni kia kaua e neke ake i te kotahi pauna.

(D.) Mo Te Haurangi.
(Tekiona 16, Rarangi 4.)

  1. Kaua he waipiro e tukua, e haria mai, e inumia ranei ki tetahi hui Maori ahakoa he aha te putake o taua hui, ahakoa e tu ki roto ki tetahi kainga Maori, ki tetahi atu wahi ranei i roto i te takiwa, haunga ia nga taone, ara nga rota pakeha i roto i nga taone Maori.

  2. Mehemea i tu tetahi hui nui i runga i te karanga, me tau ki runga i te tangata, i nga tangata ranei nana te karanga, te whiu mehemea ia, ratou ranei ka tuku, ka mea ranei kia tukua he waipiro ki nga manuhiri, ki te tangata whenua ranei, ki etahi ki tetahi ranei o ratou, kia kaua e neke atu i te tekau pauna.

  3. Ki te kitea tetahi tangata e haurangi ana i tetahi hui Maori, e ahei ana kia whiu a ia ki te moni kia kaua e iti iho i te tekau hereni kia kaua e neke atu i te rua pauna.

  4. Ki te kitea tetahi tangata e haurangi ana i roto i tetahi kainga Maori, ka ahei kia whiu a ia ki te moni kia kaua e neke atu i te rima hereni mo te hara tuatahi, kia kaua e neke atu i te tekau hereni mo te hara tuarua, ki kaua e neke atu i te kotahi pauna mo ia haranga o muri iho.

  5. Tera e whai hara te tangata mehemea—
    (1.) I a ia e haurangi ana, ka tomo ia ki roto i tetahi whare runanga, whare karakia, i tetahi atu whare ranei o te katoa i roto i te kainga.
    (2.) Ka hari ia i te waipiro ki roto i tetahi whare runanga, whare karakia, whare ranei o te katoa.
    (3.) Ka inu ia, ka mea ranei kia inu tetahi atu tangata, i te waipiro i roto i tetahi whare runanga, whare karakia, whare ranei o te katoa.
    A, ko taua tangata me whiu ki te moni, kia kaua e iti iho i te rima hereni, kia kaua e neke atu i te kotahi pauna mo te hara tuatahi, a, kia kaua e neke atu i te rua pauna mo ia haranga i muri iho.

(E.) Nga Tohunga.
(Tekiona 16, Rarangi 5.)

  1. E kore rawa e tika tetahi tohunga, tetahi tangata ranei e kiia ana he tohunga ki te mea kia kaukau tetahi turoro, e mahia ana e ia, ki te wai matao.

  2. E kore rawa e tika kia arai, kia whakarururaru ranei, tetahi tohunga, kei tae mai he takuta ki taua turoro, kei mahia ranei ki nga rongoa pakeha e rite ana mo tona mate, e whakaritea ranei e te takuta mo taua mate.

  3. E kore rawa e tika tetahi tangata, e kiia ana he tohunga, kia tono kia tango moni, taonga ranei hei utu mo tana mahi.

  4. Ko te tangata e takahi ana i tetahi o nga tikanga-whakahaere 22, 23, me te 24, e tika ana kia whiu a ki te moni kia kaua e neke atu i te tekau pauna.

  5. Mehemea i runga i te whakahaere a tetahi tangata e kiia ana he tohunga, ka huihuia e ia tetahi ropu tangata, a ka noho i tetahi kainga, ka haere atu ranei i tetahi kainga ki tetahi atu kainga me taua ropu, a ka whakaaro te Kaunihera, tetahi Komiti Marae ranei, tera e pa he raruraru, he mate ranei ki nga tangata o tetahi kainga, ki tetahi ranei o ratou, ara, ka pau a ratou kai, o ratou rawa ranei, ka pa mai ranei tetahi atu mate, ka ahei te Kaunihera ki te tuku panui atu ki taua tangata kia whakamutua tana mahi, a ki te tohe ia ka ahei te Kaunihera ki te whiu i a ia ki te moni, kia kaua e neke atu i te rima tekau pauna.

  6. Ka ahei te Kaunihera ki te whakaputa raihana, i runga ano ia te atu uiui, ki nga tangata e matau ana ki te mahi i nga rakau Maori, me nga wai-rakau, mo te wa, a i runga i nga tikanga e kitea e te Kaunihera he tika. Me whaimana taua raihana ki roto anake i te takiwa.

(F.) Rehitatanga-Kuri.
(Tekiona 16, Rarangi 7.)

  1. Ko te utu mo te rehitatanga o te kuri a tetahi Maori i roto i te takiwa, kua neke atu i te ono marama te pakeke, e rima hereni.

Engari ko te utu mo te rehitatanga o nga kuri e meatia ana hei mahi hipi anake, kau anake ranei, hei patu rapeti anake ranei e rua hereni me te hikipene mo te kuri kotahi.

  1. Me utu te moni rehita, a me rehita te kuri ki te Tari o te Kaunihera, ki nga tangata ranei e whakamanaia i raro i te hiiri o te Kaunihera hei kohi i taua moni, a hei rehita kuri.

(G.) Nga Kararehe Haereere noa.
(Tekiona 16, Rarangi 8.)

  1. Te tangata e tuku ana i tana kau hoio ranei i etahi atu kararehe ranei kia haere noa i tetahi kainga Maori i runga ranei i nga tiriti o tetahi kainga Maori e noho a


Next Page →



Online Sources for this page:

VUW Te Waharoa — PDF NZ Gazette 1902, No 18




✨ LLM interpretation of page content

🪶 Regulations for Maori Districts (continued from previous page)

🪶 Māori Affairs
Maori by-laws, health and conduct, burial rules, fines, urupa, marae, housing standards