1604
THE NEW ZEALAND GAZETTE
[No. 73

Roera Komihana hei Uiui i a hei Ripoata mo nga Keereme kua whakatakatoria e etahi Mema o te Iwi Maori mo nga whenua e mohiotia nei he whenua i motuhia mai i roto i nga whenua i hokona i mua atu o te Tiriti o Waitangi a kua riro i te Karauna

HORI TE TUAONO i raro i te Aroha noa o te Atua o Kereti Piritini, Aerana, o nga Tominiona Piritihi kei tua o nga Moana, Kiingi Kai-whakangungu Rakau o te Whakapono.

Ki To Takou Kaunihera Pono, Kaunihera e arohatia ana paitia ki a TA MAIKARA MAEA, Knight Grand Cross of Our Most Distinguished Order of St. Michael and St. George,
Ki a HANARA TANGIAWHA REEDY, o Ruatoria, Tangata Mahi Paamu, a ki a ARAPE TA MOERA HAMUERA, o Akarana:
TENA KOUTOU.

NOTEMEA i mua atu i te taunga o nga motu o Niu Tireni ki raro i te mana whakahaere motuhake Piritihi he maha nga wahanga whenua i roto i aua motu i kereemetia e nga tangata ehara i te Maori Tuturu (e karangatia a muri ake nei ko nga kai-kereeme whenua) no ratou aua whenua i raro i etahi hoko, hoko waihanga, koha, koha waihanga, tuku, tuku waihanga, i raro i etahi atu tikanga taitara ranei i whakaritea ranei e ratou ko etahi o nga mema Maori o nga iwi tuturu e noho ana i Niu Tireni :

A notemea i raro i nga tohutohu i raro i tona ringa a tetahi o nga tino Hekeretari a te Kawanatanga o Her Majesty a i raro i nga panuitanga a te Kawana o New South Wales a a te Rewhetenete-Kawana o Niu Tireni a i raro i tetahi Ture o te Koroni o New South Wales a i raro i etahi ture o te Koroni o Niu Tireni i whakataua ko nga taitara ki nga whenua i Niu Tireni kaore i ahu mai te mana i, a kaore i whakaaetia, i ahei ranei kia whakaaetia e, Her Majesty kaua e whakamanaia :

A notemea i raro i te Ture Mo Nga Kereeme Mo Nga Whenua, 1841, Turanga 1, Nama 2, i whaka-a-turetia a i whakataua, apiti atu ki era atu tikanga ko te mana motuhake hoko mai i nga tangata tuturu o te Koroni o Niu Tireni i whakataua ki a Her Majesty, ki ona uri, ki ona kai-riiwhi ma ana motuhake e whakahaere taua mana a ko te katoa o nga taitara ki te whenua i roto i taua Koroni o Niu Tireni i puritia a i kereemetia ranei i raro i etahi hoko, i etahi hoko waihanga ranei, i etahi koha, i etahi hoka waihanga ranei, i etahi tuku, i etahi tuku waihanga ranei, i etahi rihi, i etahi rihi waihanga ranei, whakaaetanga a i raro i era taitara ranei i whakaritea i waenganui i nga Rangatira Maori, i era atu tangata, tangata ranei o te iwi tuturu e noho ana i roto i taua Koroni, kaore i whakaaetia a kaore ranei e ahei kia whakaaetia i muri mai, e Her Majesty, e ona uri, a e ona kai-riiwhi i whakataua motuhaketia kia kore e whai-mana :

A notemea i raro i tetahi panui e whakaatu ana kua pai a Her Majesty ki te panui i tona whakaaro aroha noa ki te whakamana i nga kereeme ki nga whenua i hokona mai i runga i te tika i aua Rangatira Maori, Iwi noho tuturu, Tangata noho tuturu ranei o taua Koroni o Niu Tireni a kaore i taupatupatu i te ahuatanga o naianei, o nga wa ranei e tuku iho ana o nga tangata e noho ana i raro i te mana o Her Majesty, kua tau a tera ranei e tau ki taua Koroni noho ai ka whakawhiwhia te Kawana ki te mana ki te whakatu Komihana whaimana ki te whakawa, ki te uiui, ki te ripoata i nga kereeme ki nga whenua i riro i raro i nga taitara kua huaina i mua ake nei i roto i taua Koroni o Niu Tireni :

A notemea i raro i era atu ture a te Whakaminenga O Te Katoa tera atu ano he tikanga i whakaritea i ia wa i ia wa mo enei ahua-tanga :

A notemea i raro i nga panuitanga a te Kawana i tuhia i te 26 o nga ra o Maehe, 1844, me te 10 o Oketopa, 1844, ka whakaae a Her Majesty ki te tuku ki raro i tona mana motuhake hoko mai i aua iwi noho tuturu pera te ahuatanga me tera e mau ake ana i roto i aua panuitanga :

A notemea i raro i nga ture maha kua huaina i mua ake nei i whakaturia nga Komihana hei uiui, hei ripoata i nga kereeme mo nga whenua ahakoa i puta ake i roto i nga whakaritenga ki nga iwi tuturu o te Koroni i mua atu o te taunga ki runga i aua whenua te mana Piritihi, a i muri mai i taua wa ranei, i runga i te whakamananga a te Kawanatanga i raro ranei i nga panuitanga kua huaina i mua ake nei :

A notemea i raro i nga whakaritenga o nga tohutohu a nga Komihana kua huaina i mua ake nei ka tukua he whenua he mea tango mai i roto i nga whenua te take o aua whakahaerenga kua huaina i mua ake nei (i mua atu i muri mai ranei i te taunga o te mana Piritihi ki runga o Niu Tireni) a i runga i te whakawhaiti-tanga o nga wahi whenua i tukua i raro i nga mana i utaina ai ki runga i aua tuku e nga ture kua huaina i mua ake nei, ko etahi wahi anake o aua whenua te take o aua whakahaerenga, i tukua e te Karauna ki nga kaikereeme whenua, ko nga wahi i toe mai o aua whenua (e karangatia a muri ake nei ko nga whenua i motuhia mai i roto i nga whenua i hokona i mua atu i te Tiriti o Waitangi, i whakataua he whenua no te Karauna :

A notemea i roto a i raro i nga Pitihana ki te Paremata a i raro i etahi atu tikanga tera etahi mema o te Iwi Maori i kereeme a i whakatakoto kupu ko nga whenua i motuhia ki waho o nga whenua i hokona i mua atu o te Tiriti o Waitangi e ahei ana kia whakahokia ki nga mema o tera iwi e tika ana no ratou aua whenua i raro i nga tikanga Maori a no o ratou kai-riiwhi ranei i raro i nga taitara Maori mehemea ra kaore nga hoko, nga koha, nga tuku me era atu whakaaetanga kua huaina i mua ake nei :

A notemea kaore te Kawanatanga e whakaae ana ki aua kereeme a tono kua huaina i mua ake nei engari e hiahia ana kia whakawhiwhia nga Maori e kereeme ana ki te tikanga e taea ai e ratou te whakaatu i te tika o a ratou kereeme a mehemea aua kereeme ka kitea e tika ana he aha te whakaoranga hei whiriwhiri ma te Whakaminenga o te Katoa e tika ana hei tuku ki a ratou :

Noreira kia mohio koutou i runga i to matou whakapono kaore koutou e whakahoa, he tangata matau koutou a he tangata kaha ki te whakahaere i tenei take kia tutuki ki tona mutunga mai tenei ka whakaingoa, ka whakatau, ka whakatu i a koutou i taua

Ta Maikara Maea,
Hanara Tangiawha Reedy,
Arapeta Moera Hamuera

hei Komihana—

(a) Ki te uiui whanui i nga mahi i tau ai etahi whenua kua riro i te Karauna hei whenua i motuhia mai i roto i nga whenua i hokona i mua atu o te Tiriti o Waitangi kua huaina i mua ake nei, ara nga tino whakariterite tera pea e whakaaturia ki a koutou ona tikanga e tetahi tangata e whai take ana me era atu whakariteritenga hoki e pa ana ki nga whenua e whakaaturia ake nei i roto i te Kupu Apiti ki tenei a ki te ripoata mehemea i runga i nga ahuatanga i hokona ai nga whenua, no roto nei i aua whenua nga whenua i motuhia mai ki waho o nga hoko o mua atu i te Tiriti o Waitangi, e nga iwi noho tuturu no ratou aua whenua, e tika ana kia whakahokia aua whenua kua oti nei te momotu mai ki waho o nga hoko o mua ki nga iwi noho tuturu no ratou aua whenua, a kia whakataua ranei aua whenua he whenua Maori.

(b) Mehemea ki te ripoatia ko nga whenua i motuhia mai nei, ko etahi wahi ranei o aua whenua e tika ana kia whakahokia ki nga tangata no ratou aua whenua, ki te tohutohu he aha te moni kapeneheihana hei utu ki nga mangai, ki nga uri ranei o nga iwi noho tuturu no ratou enei whenua a na ratou i hoko enei whenua i te tuatahi.

(c) Ki te uiui a ki te ripoata i nga kereeme me nga whakapae e whakaaturia ake nei e nga Pitihana e mau ake nei i roto i te Kupu Apiti ki tenei mo nga take i rere ki waho o nga rarangi i mua ake nei a ki te tohutohu he aha te oranga (mehemea he pera) hei whakarite i nga inoi a aua Pitihana.

A ki te kitea iho e koutou e tika ana kia tohutohu koutou kia utua he moni kapeneheihana mo nga take kua whakatakotoria ki o koutou aroaro i raro i te mana o tenei Komihana me ripoata e koutou nga tangata i whakataua e koutou kia ratou nga painga o tenei moni kapeneheihana ara te moni kapeneheihana ma tetahi tangata, hapu, iwi, ropu tangata ranei :

A tenei matou ka whakatu i a koe i taua

Ta Maikara Maea,

hei Tiamana mo taua Komihana :

A hei whakakaha ake i a koe ki te whakahaere i nga take i raro i tenei Komihana tenei koe ka whakawhiwhia ki te mana a ki te kaha ki te whakahaere uiuinga o nga take hei uiui ma tenei Komihana i nga wa a ki nga kainga e ai ki tou whakaaro e pai ana apiti atu ki te mana hiki i taua uiuinga mai i tetahi wa ki tetahi atu wa, mai i tetahi kainga ki tetahi atu kainga ara i ruunga i tera ahua e mau tonu ai te mana o tenei Komihana a e ahei ai tenei uiuinga te whakapuare i ia wa a ki tera kainga e ai ki tou whakaaro e pai ana ahakoa te hikitanga o taua uiuinga i ia wa a mai i tetahi kainga ki tetahi atu kainga kaore i tauriterite :

A tenei koe ka whakahaua a ka tohutohungia kaua rawa koe e perehi e whakaatu ranei, engari ki a His Excellency te Kawana-Tianara anake, i raro ranei i te whakatutukitanga o tenei Komihana, i raro ranei i te whakahau a His Excellency te Kawana-Tianara, i nga take o tetahi ripoata i mahia, ka mahia ranei e koe, etahi korero ranei i whakatakotoria ki to aroaro i te wa e whakahaerea ana e koe nga mana i whakawhiwhia ki a koe haunga ia era korero. i whakatakotoria ki mua i to aroaro i te wa e puare ana te uiuinga ki te katoa :

A tenei koe ka whakamanaia kia ripoata i au whakahaerenga a i au whakatau i raro i tenei i ta matou Komihana i ia wa, i ia wa, mehemea ki te whahaaro koe e pai ana :

A ko koe i runga i te whakaaro whakapau uaua kia tika te mahi e hiahiatia ana kia ripoatatia-a-tutuhihitia e koe i raro i tou ringaringa ki a His Excellency te Kawana-Tianara a te ra kaua i muri atu i te toru tekau ma tahi o nga ra o Maehe, 1947, au whakatau me ou whakaaro mo nga take kua huaina i mua ake nei apiti atu ki au tohutohu e ai ki tou whakaaro e tika ana kia whakaaturia mo enei take :

A hei whakamutunga, tenei ka panuitia ko tenei Komihana i whakaturia i raro i te mana o nga “ Letters Patent ” a His Majesty i tuhia i te tekau ma tahi o nga ra o Mei, Kotahi mano e iwa rau kotahi tekau ma whitu a i raro i te mana o nga tikanga o te Ture Mo Nga Komihana Uiui, 1908, a i raro i te tohutohu me te whakaae a te Kaunihera Whiriwhiri o te Tominiona o Niu Tireni.

KUPU APITI

(1) Pitihana Nama 120 o 1923, a Heta Kiriwi ma mo Aurere Poraka. (Paera N.D. 1924/439.)
(2) Pitihana Nama 180 o 1924, a Hare Popata raua ko tetahi atu mo Pukewhau Poraka. (Paera N.D. 1925/314.)
(3) Pitihana Nama 183 o 1924, a Keita te Ahere mo Whakaangi Poraka. (Paera N.D. 1925/307.)
(4) Pitihana Nama 143 o 1925, a Riri E. Kawiti ma mo Opua Poraka. (Paera N.D. 1925/365.)
(5) Pitihana Nama 24 o 1938, a Kipa Roera mo Manawaora Poraka. (Paera N.D. 5/13/58.)
(6) Pitihana Nama 97 o 1938, a George Marriner ma mo Tapuae me Motukaraka Poraka. (Paera N.D. 5/13/125.)

Hei tirohanga kua whakatakea e Matou kia whakaputaina tenei ta Matou Komihana a kia whakapiria te Hiira o to Matou Tominiona o Niu Tireni ki konei i Poneke, i tenei te Tuarima o nga ra o Oketopa i te tau o to Tatou Ariki kotahi mano e iwa rau e wha tekau ma ono a i te tekau o nga tau e Kiingi ana Matou.

I Tirohia e ta matou tangata pono a tangata e arohatia paitia ana e Sir Bernard Cyril Freyberg, V.C., G.C.M.G., K.C.B., K.B.E., D.S.O., Lieutenant-General o te Ope Whawhai a His Majesty Governor-General a Commander-in-Chief o te Tominiona o Niu Tireni me ona moutere i raro i te tohutohu me te whakaae a te Kaunihera Whiriwhiri o taua Tominiona.

B. C. FREYBERG, Kawana-Tianara.

I raro i te whakahau a His Excellency—
P. FRASER, Pirimia.

I whakaaetia i rato i te Kaunihera—
W. O. HARVEY,
Karaka o te Kaunihera Whiriwhiri.