Oct. 16.] THE NEW ZEALAND GAZETTE. 3253

A.—NGA TIKANGA WHANUI.

1. Ki te mate tetahi Maori, ko nga whakaaturanga katoa o taua matenga e tika ana kia rehitatia me whakaatu ki te Kai-rehita mo nga Whanautanga, Matenga Tupapaku, Marenatanga Maori, tino tutata, i roto i nga wiki e rua i muri iho o te matenga, a i raro i wahi 4 o nga Rekureihana whakarite i te tikanga mo te rehitatanga i nga whanautanga me nga matenga o nga Maori. Ko te tangata e takahi ana i to rai tikanga ka ahei kia whina ia kia utu i te moni kaua e neke atu i te rua pauna.

2. I ia matenga tupapaku, mehemea kaore tetahi takuta whai raihana tetahi neehi takiwa ranei i tae kia kite i taua tupapaku me utui e te komiti nga ahuatanga katoa i pa ki taua matenga, ara, te ahua o te mate, te roa o te paanga o te mate, te mahinga i te tupapaku nga ingoa o nga tangata i mahi, i tiaki ranei i te tupapaku, me tau tuku te ripaota o taua uiuinga ki te Kai-rehita mo nga Whanautanga, Matenga Tupapaku, Maronatanga Maori, tino tutata.

3. Ko nga tupapaku mehemea ka mate i waenganui i te 15 o nga ra o Mache me te 15 o nga ra o Hepetema (e uru ana ano ia aua ra), i roto, i te tau, me taun i roto i nga ra e wha i muri iho o te matenga: a mehemea ka mate i waenganui i te 16 o nga ra o Hepetema me te 14 o nga ra e Mache (e uru ana ano ia aua ra), me taun tonu i nga ra e toru i muri iho o te matenga, hanga ia mehemea ka takoto ki te whakahau a te Apiha Whakahaere i te Ora mo te Takiwa, a tetahi tangata ranei i whakamanu e ia.

4. Ki te mate te tupapaku i runga i te paanga mai o tetahi mate rere (infectious) me taun tonu te tinana i roto i nga haora e rua tekau ma wha i muri iho o te matenga. Me hari tonu atu hoki te tupapaku i te whare, teneti, hohipera, i te wahi ranei i mate ai, ki te urupa kaua i whakataktoria ki tetahi whare, kainga ranei i te huarahi, a me kaua hoki e whakaetia kia tu he taunghanga.

5. Ma nga whanaua tata o te tupapaku, a, mehemea, kei te ngaro ke ratou rua te tangata nona te whare, e noho ana ranei i roto i te whare i mate ai te tupapaku, e whakatutuki nga tikanga o nga paero 3 me 4; a ka whakakea te he ki runga ki a ratou, ki tetahi ranei o ratou mo te takahi i aua paero i runga ano ia i ia te Kaunihera i kite ai te tika a ka ahei kia whainatia kia utu i te moni kia kaua e neke atu i te rima pauna mo ia haranga.

6. E kore rawa e pai, hanga ia mehemea e whakaetia ana e te Kaunihera, kia taumia te tupapaku ki tetahi wahi ke atu i te urupa o mohiotia ana e nga tangata Maori o tetahi kainga Maori he wahi taunmanga tupapaku, kua rehitatia ranei, kua ata wehea ranei e ratou, e tetahi atu ropu whai mana ranei, hei urupa taunmanga tupapaku.

7. Kaore te tupapaku e whakaetia kia takoto i roto, i mau ranei, o tetahi whare runanga engari mehemea kei roto i te kawhena e takoto ana ka ahei kia whakataktoria ki tetahi wahi atu e tata ana ki taua whare runanga i tohungia e te Tiimana o te Komiti.

B.—NGA WHARE.

8. Kaua rawa tetahi tangata e hanga whare noho ki runga ki tetahi wahi kaore nei o reira eko huarahi, he mea hanga ranei ki raro whenua hei hari ki i te wai kia kore ai taua wahi e takoto maku, kia kore ai ranei te wai e heke atu ki reira tu ai kei riro hei take e pa mai ai he mate ki nga tangata e noho ana i roto i taua whare. Me ata hanga me whakatuapuku ranei te kaupapa whenua o raro o ia whare noho kia kore ai e heke e tu ranei he wai ki raro o taua whare o tetahi wahi ranei o taua whare. Mehemea te wahi i tu ai tetahi whare, i runga i te whakaaro iho tera e puta mai i reira he mate mo nga tangata noho i roto i taua whare, ka ahei te Kaunihera ki te whakahau i te tangata nona, i te tangata ranei e noho ana i roto i taua whare, kia nekehia taua whare ki tetahi atu wahi he ora ake i reira.

9. Ki te hanga tetahi tangata i tetahi whare noho, me hanga e ia a ia ruuma e whakaorohia ana hei nohoanga tangata kia kaua e hoki iho i te 8 putu e 6 inihi te teitei ake i te puroa ki te tuanui a putanoo; otia ko ia ruuma e whakaorohia ana hei ruuma he tauheke nei te tuanui, he taunui kore rabia ranei, me kaua e hoki iho i te 8 putu te teitei ake i te puroa ki te tuanui, a kia noke atu, i te hawhe o te rahi o te ruuma te wahi me pera te mahinga, a kia kaua rawa hoki ho pakitara o taua ruuma e hoki iho i te 5 putu te teitei ake ki te whatianga iho o te tuanui.

10. Ki te hanga tetahi tangata i tetahi whare noho, me whakarite hoki e ia mo ia ruuma moenga o tana whare kia eke ake i te 63 koea putu te nui o te puroa e wehe mo ia tangata mo ia tamariki tokorua ranei koi raro iho i te tekau nga tau te pakeke, o moe ana i roto i taua ruuma; a ko te wini, hanga ia nga kurupac, me hanga kia rite ki te tahitekau ote rahi o te puroa o taua ruuma te nui, a me hanga kia taea ai te whakatuwhera tetahi hawhe o taua wini.

11. Ki te hanga tetahi tangata i tetahi whare noho, me mahi he puroa rakau mo ia ruuma moenga kia takoto ai he wahi tuwhera ki waenganui o te taha whakararo o nga kurupae pupuri ake taua puroa rakau me te whenua, kia 6 inihi te rewanga ake o ia wahi, a me ata hanga hoki e ia kia uru tonu ai te hau pai ki roto o taua whare.

12. Mo te taha ki nga whare kua oti te hanga mehemea te hanganga te takoto ke ana i nga tikanga o te tekiona B rarangi 10 me 11, ka ahei te Kaunihera ki te whakahau i te tangata nona, e noho ana ranei i roto i taua whare, kia whakareketia kia honoa atu rani ki tana wharo nga wahi e whakaorohia iho ana e tau ana kia peratia.

13. Ka ahei te Kaunihera, a mehemea ranci ka whakahaua peratia ia e te Apiha Whakahaere i te Ora, ki te whakahau kia nekehia, kia wawahi ranei tetahi whare e takoto paru ana, e takoto kino ana ranei mehemea ia ki tana titiro e kore rawa e tau kia noho he tangata ki roto ki taua whare; mehemea ranei ka kore te tangata nona, e noho ana ranei i roto i taua whare, e rongo ki te whakarite i te whakahau a tetahi panui kia whakapais, kia whakahontia, kia nekehia kia wawhia ranei e ia taua whare.

14. Ka ahei te Tiimana o te Komiti, tetahi tangata ranei kua whakamanuia mo tera taha, ki te tuku i tetahi panui a tuhituhi whakahau i te tangata nona, e noho ana ranei, i roto i tetahi whare e takoto paru ana, e takoto kino ana ranei, kia whakapais e ia kia meaia ranei e ia kia whakapais taua whare i roto i tetahi wa e whakaritea i roto i taua panui.

15. Ki te turi tonu tetahi tangata, ki te kore ranei ia e rongo ki te whakarite i tetahi panui whakaneke, whakarereke, whakapai ranci i tetahi whare i raro i nga tikanga o nga rarangi 8, 10, 11, 12, 13, me 14 ka ahei kia whainatia ia kia utu i te moni kia kaua e neke atu i te kotahi pauna mo te hara tuatahi, i te rima pauna mo ia haranga a muri iho, a ki te mau tonu tona turi, tona kore ranci e rongo ki te whakarite i taua panui, ka ahei te Komiti ki te whakahau kia whakaotia taua mahi. Ko nga moni a te Komiti e pau mo taua whakanekehang, whakarereketanga, whakapaianga ranci ka meinga tena hei nama ki te Komiti he mea e taua te hamene: ki te araro o te Kooti Whakawa Ilara kia utua.

16. Kei to Komiti te whakaaro ki te whakangawari ki te whakamana ranci i nga tikanga o nga rarangi 8, 12, 13, me 14 i runga ake nei, mehemea ka tupono he kaumatua he, turoo, he ngoikore ranei te tangata e noho ana i roto i tetahi o ana tu whare kua kia ake nei, kia kore ai e pa uaua aua tikanga ki tana tangata. Mo whakaatu e te Tiimana o te Komiti ki to Tiimana o te Kaunihera taua take me ona ahuatanga katoa, hei reira te Kaunihera whiriwhiri ai i tetahi huarahi e taea ai te whakapau he moni hei whakapai i aua tu whare o aua tangata kaumatua, turoo, ngoikore ranei.

17. Ma te tangata nona tetahi whare, e noho ana ranci i roto i tetahi whare, e arai kia kore ai e neke ake te nui o nga tangata e moe i roto i te ruuma o taua whare i te tokomaha kua whakaritea e te rarangi 10 e tau ana mo tetahi puroa pera tona nui. Ki te takahia tenei tikanga ka ahei kia whainatia taua tangata kia utu i te moni kia kaua e neke atu i te rima hereni mo te hara tuatahi, a kia kaua e neke atu i te tekau hereni mo ia haranga a muri iho.

Nga Whare Whakanekeke me nga Whare mo nga wa Poto.

18. Ko te tangata nona, tera ranei e noho me tetahi wa poto ki roto ki tetahi teneti, wharau, whare, ki roto ranci ki tetahi mea i hangaia peratia, mana e mea kia pai, kia maroke, kia kaha ki nga tupuhi, kia whiwhi ranei ki te hau pai taua teneti, whare ranei. Me whakarite hoki e ia kia 20 koea putu te rahi o te puroa hei waho mo ia tangata mo ia tamariki tokorua ranci kei raro iho i te tekau nga tau te pakeke.

19. Ko te tangata nona, tera ranei e noho ki roto i tetahi teneti, wharau, whare, i tetahi mea ranci i hangaia peratia, e takoto kino ana, e puta mai ana ranei he mate i reira a i runga ranci i te apiapi rawa o te noho a nga tangata o roto i taua teneti, whare ranei tera e pa mai he mate ki a ratou, ahakoa no tana whanau ake ano, he tangata rawaho ranci, ka kia kum hara ia, a e ahei ana kia whainatia kia utu ia i te moni kia kaua e neke atu i te kotahi pauna mo te hara tuatahi, kia kaua e neke atu i te rima pauna mo ia haranga a muri iho.

Nga Whare Runanga.

20. Ko nga tikanga katoa o nga rarangi e pa ana ki nga whare noho ka pa ano hoki ki nga whare runanga.

21. Mo hanga he whare pak u e tau ana ki te whakaaro o te Apiha Whakahaere i te Ora mo nga whare runanga katoa; kia wehe ke ano mo nga taane, a kia wehe ke ano hoki mo nga wahine.

22. Me kaua rawa nga mea tahinga, nga paru ranei e whakahauputia ki raro o te puroa o tetahi whare runanga.

23. Ma te Komiti e whakahaere nga tikanga katoa e pa ana ki nga mahi whakaroreke, whakahou ranei i raro i enei paero, a mehemea te tangata nona, nga tangata ranci e whaitake ana ki tetahi whare runanga ka turi ki te whakatutuki i aua whakarereketanga, whakahou-tanga ranci ka ahei kia tutakina taua whare runanga kia tutuki ra ano te whakarite i nga tikanga o aua paero.

C.—NGA AWA KERI.

24. Ma te Kaunihera e hanga nga paero e pa ana ki nga awa keri e tau ana ki nga ahuatanga o tonu tukiwi, i runga ano ia i ta te Apiha Whakahaere i te Ora e whakae ai.

25. Kua whai hara to tangata mehemea ki te tahuri ia ki te mea kia ringiringitia nga wai paruparu o tetahi whare noho kei roto i tetahi kainga Maori ki te marae o taua whare e whai putake ai te pa o tetahi mate ki roto ranei i tetahi awakeri kore wat, awawa wai ranei e tere ana ma roto i tetahi kainga Maori.

26. Mehemea ki te mahia he awakeri mo tetahi whare noho ki te wai te kainga, kia whai putake ai te pa o tetahi mate ki roto ranei i tetahi awakeri kore wat, awawa wai ranei e tere ana ma roto i tetahi kainga Maori.

peratia ia e te Apiha Whakahaere i te Ora, ki te whakahau kia nekehia, kia wawahia ranei tetahi whare e takoto paru ana, e takoto kino ana ranei, a noho ana ranei i roto i taua whare, e rongo ki te whakarite i te whakahau a te tiama e te komiti nga ahuatanga katoa ia ki tana titiro e kore rawa e tau kia noho he tangata ki roto ki taua whare; mehe mea ranei ka kore te tangata nona, e noho ana ranei i roto i taua whare, e rongo ki te whakarite i te whakahau a te tiama e te komiti nga ahuatanga katoa ia ki tana titiro e kore rawa e tau kia noho he tangata ki roto ki taua whare, kia whakatutuki nga tikanga o nga paero 3 me 4; a ka whakakea te he ki runga ki a ratou, ki tetahi ranei o ratou mo te takahi i aua paero i runga ano ia i ia te Kaunihera i kite ai te tika a ka ahei kia whainatia kia utu i te moni kia kaua e neke atu i te rima pauna mo ia haranga.

14. Ka ahei te Tiimana o te Komiti, tetahi tangata ranei kua whakamanaia mo tera taha, ki te tuku i tetahi panui a tuhituhi whakahau i te tangata nona, e noho ana ranei, i roto i tetahi whare e takoto paru ana, e takoto kino ana ranei, kia whakapais e ia kia meaia ranei e ia kia whakapais taua whare i roto i tetahi wa e whakaritea i roto i taua panui.

15. Ki te turi tonu tetahi tangata, ki te kore ranei ia e rongo ki te whakarite i tetahi panui whakaneke, whakarereke, whakapai ranci i tetahi whare i raro i nga tikanga o nga rarangi 8, 10, 11, 12, 13, me 14 ka ahei kia whainatia kia utu i te moni kia kaua e neke atu i te kotahi pauna mo te hara tuatahi, i te rima pauna mo ia haranga a muri iho, a ki te mau tonu tona turi, tona kore ranci e rongo ki te whakarite i taua panui, ka ahei te Komiti ki te whakahau kia whakaotia taua mahi. Ko nga moni a te Komiti e pau mo taua whakanekehang, whakarereketanga, whakapaianga ranci ka meinga tena hei nama ki te Komiti he mea e taua te hamene: ki te araro o te Kooti Whakawa Ilara kia utua.

16. Kei te Komiti te whakaaro ki te whakangawari ki te whakamana ranci i nga tikanga o nga rarangi 8, 12, 13, me 14 i runga ake nei, mehemea ka tupono he kaumatua he, turoo, he ngoikore ranei te tangata e noho ana i roto i tetahi o ana tu whare kua kia ake nei, kia kore ai e pa uaua aua tikanga ki tana tangata. Mo whakaatu e te Tiimana o te Komiti ki to Tiimana o te Kaunihera taua take me ona ahuatanga katoa, hei reira te Kaunihera whiriwhiri ai i tetahi huarahi e taea ai te whakapau he moni hei whakapai i aua tu whare o aua tangata kaumatua, turoo, ngoikore ranei.

17. Ma te tangata nona tetahi whare, e noho ana ranci i roto i tetahi whare, e arai kia kore ai e neke ake te nui o nga tangata e moe i roto i te ruuma o taua whare i te tokomaha kua whakaritea e te rarangi 10 e tau ana mo tetahi puroa pera tona nui. Ki te takahia tenei tikanga ka ahei kia whainatia taua tangata kia utu i te moni kia kaua e neke atu i te rima hereni mo te hara tuatahi, a kia kaua e neke atu i te tekau hereni mo ia haranga a muri iho.