✨ Maori Council By-laws
Oct. 9.] THE NEW ZEALAND GAZETTE. 2243
The above by-laws were passed at a meeting of the Maori Council for the Araiteuru Maori District held at Waikouaiti on the 15th day of September, 1902; and are given under the seal of the said Council.
(L.S.)
TIEMI HIPI,
Chairman.
As witness the hand of His Excellency the Governor, this nineteenth day of September, one thousand nine hundred and two.
J. CARROLL,
Minister of Native Affairs.
Nga Tikanga Whakahaere o te Kaunihera Maori o te Takiwa o Araiteuru i raro i “Te Ture Kaunihera Maori, 1900.”
Tari o te Minita Maori,
Poneke, 22 o Hepetema, 1902.
HE whakaatu tenei kua pai te Kawana i tenei ra ki te whakaae i nga tikanga-whakahaere i hangaia e te Kaunihera Maori o te Takiwa Maori o Araiteuru i raro i nga tikanga o te rarangi tekau-ma-ono o “Te Ture Kaunihera Maori, 1900,” e whakaaturia nei i te Kupu Apiti i raro iho nei.
J. CARROLL,
Minita mo te Taha Maori.
Kua whakaaetia.
RANFURLY, Kawana.
TE KUPU APITI.
KAUNIHERA MAORI O TE TAKIWA MAORI O ARAITEURU.
NGA TIKANGA-WHAKAHAERE.
TENEI te Kaunihera Maori o te Takiwa Maori o Araiteuru i whakaturia i raro i “Te Ture Kaunihera Maori, 1900,” ka hanga nei i enei tikanga-whakahaere i raro i te mana o taua Ture, me timata te whai mana o aua tikanga-whakahaere a te wa e whakaaetia ai e te Kawana, me te panui-tanga o aua mea i roto i te Gazette me te Kahiti:—
Whakamarama.
I roto i enei tikanga-whakahaere, mehemea ia kaore e taupatupatu ana ki nga kupu e whai ake nei, a mehemea kaore i motuhake te takoto a etahi atu whakamaramatanga, koia enei o ratou tikanga:—
“Taua Ture” tona tikanga ko “Te Ture Kaunihera Maori, 1900.”
“Te Kaunihera” tona tikanga ko te Kaunihera Maori o te Takiwa Maori o Araiteuru i whakaturia i raro i taua Ture.
“Komiti” ara “Komiti Marae” tona tikanga ko te Komiti Marae o tetahi kainga Maori i whakaturia i raro i nga tikanga o taua Ture.
“Takiwa” tona tikanga ko te Takiwa Maori o Araiteuru i panuitia e te Kawana i raro i taua Ture i tana panuitanga o te 30 o nga ra o Hurae, 1902.
“Taone Maori” tona tikanga he Taone Maori i whakaturia i raro i “Te Ture Taone Maori, 1895.”
“Whakataktoría” tona tikanga i whakataktoría e nga tikanga whakahaere i hangaia i raro i taua Ture, e enei tikanga-whakahaere ranei.
(A.) Te Ora me te Noho Tika.
(Tekiona 16, Rarangi 1.)
-
Ko nga tupapaku mehemea ka mate i waenganui i te 15 o nga ra o Maehe me te 15 o nga ra o Hepetema (e uru ana ano ia aua ra), i roto i te tau, me tanu i roto i nga ra e wha i muri iho i te matenga; a mehemea ka mate i waenganui i te 16 o nga ra o Hepetema me te 14 o nga ra o Maehe o te tau o muri atu (e uru ana ano ia aua ra), me tanu i roto i nga ra e toru i muri iho i te matenga, haunga ia mehemea ka takoto ke te whakahau a te Kaunihera, mehemea ranei ka takoto ke tetahi atu tikanga o tetahi Ture o te Paremete.
-
Ma nga whanaunga tata o te tupapaku, a, mehemea kei te ngaro ke ratou ma te tangata nona te whare, e noho ana ranei i roto i te whare i mate ai te tupapaku, mana e whakatutuki nga tikanga o te tikanga-whakahaere i runga ake nei, a ka whakaekea te he ki runga ki a ratou, ki tetahi ranei o ratou mo te takahi i taua tikanga-whakahaere i runga i ta te Kaunihera e kite ai he tika, a ka ahei kia whiua ki te moni kia kaua e neke ake i te kotahi pauna.
-
E kore rawa e pai, haunga ia mehemea e whakaaetia ana e te Kaunihera, kia tanumia te tupapaku ki tetahi wahi ke atu i te urupa e mohiotia ana he tanumanga tupapaku e nga tangata Maori o tetahi kainga Maori, kua rahuitia ranei, kua ata wehea ranei e ratou, e tetahi atu ropu whai mana ranei, hei urupa tanumanga tupapaku.
(B.) Nga Whare Paru.
(Tekiona 16, Rarangi 2.)
-
Ka ahei te Tiamana o te Kaunihera, tetahi tangata, ranei i whakamanaia e te Kaunihera mo tera take, ki te tuku panui atu ki te tangata nona, ki te tangata ranei e noho ana i roto i tetahi whare e paru ana, e kino ana, hei whakahau atu kia whakapaia e ia, kia meatia ranei e ia kia whakapaia taua whare i roto i tetahi takiwa e whakaritea i roto i taua panui, penei i te Ahua A e mau nei i te Kupu Apiti. A mehemea i muri iho i te taenga atu o taua panui ki a ia, ka kore taua tangata e rongo, ka turi ranei ki te whakatutuki i te whakahau a taua panui, e tika ana kia whiua ia ki te moni kia kaua e neke atu i te kotahi pauna mo te hara tuatahi, kia kaua e neke atu i te rua pauna mo ia haranga ki muri iho.
-
Ka ahei te Kaunihera ki te whakahau kia haria atu, kia whakahoutia, kia whakakorea ranei tetahi whare e paru ana e kino ana, mehemea ki tana whakaaro e kore e pai kia nohoia tera tu whare e te tangata, mehemea te tangata nona te whare, te tangata ranei e noho ana i roto i taua whare, ina tae mai he whakahau ki a ia kia whakapaia, kia whakahoutia, kia whakakorea ranei taua whare, ka kore e rongo ki taua whakahau. Ko nga moni a te Kaunihera e pau i taua whakapainga, whakahoutanga, whakakorenga ranei, me takoto mai hei nama ma taua tangata ki te Kaunihera, a e taea te whai atu ki roto ki te Kooti Whakawa Tuturu.
-
Kei nga Komiti Marae te whakaaro ki te whakangawari i nga tikanga-whakahaere tua-wha me tua-rima, i runga ake nei mehemea ka tupono he kaumatua, he mate, he ngoikore ranei, te tangata nona, a e noho ana ranei i roto i aua tu whare kua korerotia ake nei, kia kore ai e pa uaua aua tikanga whakahaere ki taua tangata; engari me whakaatu e te Tiamana o te Komiti Marae ki te Tiamana o te Kaunihera tera ahua, a hei reira te Kaunihera whiriwhiri ai i tetahi huarahi e taea ai e ia te whakapau he moni hei whakapai i aua tu whare o aua tangata kaumatua, mate, ngoikore ranei i roto ano i te oranga o te Kaunihera, kei tau atu hei taumahatanga mo aua tu tangata.
(C.) Nga Paru o te Marae.
(Tekiona 16, Rarangi 3.)
-
Kaua rawa te paru, nga mea rukenga ranei e whiua, e whakataktoría, e tukua ranei kia tere ki roto ki tetahi punawai, i tetahi awa wai, mehemea e rere ana ma roto ma te taha ranei o tetahi kainga Maori, a mehemea taua awa e meatia ana hei wai inu, hei wai kai ranei ma nga tangata o taua kainga o tetahi atu kainga ranei e takoto tahi ana, e tu tahi ana ranei i te taha o taua puna, awa ranei.
-
E kore e pai kia whakahauputia, kia waiho kia takoto ana, e tetahi tangata te paru, te mea kino, te mea rukenga ranei, i te marae, i nga taha ranei o tona kainga, ki runga ranei ki tetahi rori waewae, tiriti, arawai, tetahi wahi ranei e haeretia ana e te katoa, e whai putake mai ai mo te mate, e puta mai ai ranei te haunga.
-
Kaua e tanumia te hoiho, te kau, te hipi, te kuri, tetahi atu kararehe ranei ki roto ki te rohe o tetahi kainga Maori.
-
E kore e pai kia whiua atu, kia waiho ranei tetahi kararehe kua mate, ki runga ki tetahi wahi i roto i tetahi kainga Maori ki runga ranei ki nga rori o te katoa e puta mai ai te haunga kino.
-
Ki te takahi te tangata i tetahi o nga Tikanga-whakahaere Nama 7, 8, 9, me te 10, kua whakataktoría ake nei e ahei ana kia whiua ia ki te moni kia kaua e neke ake i te kotahi pauna.
(D.) Mo Te Haurangi.
(Tekiona 16, Rarangi 4.)
-
Kaua he waipiro e tukua, e haria mai, e inumia ranei ki tetahi hui Maori ahakoa he aha te putake o taua hui, ahakoa e tu ki roto ki tetahi kainga Maori, ki tetahi atu wahi ranei i roto i te takiwa, haunga ia nga taone, ara nga rota Pakeha i roto i nga taone Maori.
-
Mehemea i tu tetahi hui nui i runga i te karanga, me tau ki runga ki te tangata, ki nga tangata ranei nana te karanga, te whiu mehemea ia, ratou ranei, ka tuku, ka mea ranei kia tukua he waipiro ki nga manuhiri, ki te tangata whenua ranei, ki etahi ki tetahi ranei o ratou, kia kaua e neke atu i te tekau pauna.
-
Ki te kitea tetahi tangata e haurangi ana i tetahi hui Maori, e ahei ana kia whiua ia ki te moni kia kaua e iti iho i te tekau hereni kia kaua e neke atu i te rua pauna.
-
Ki te kitea tetahi tangata e haurangi ana i roto i tetahi kainga Maori, ka ahei kia whiua ia ki te moni kia kaua e neke atu i te rima hereni mo te hara tuatahi, kia kaua e neke atu i te tekau hereni mo te hara tuarua, kia kaua e neke atu i te kotahi pauna mo ia haranga o muri iho.
-
Tera e whai hara te tangata mehemea—
(1.) I a ia e haurangi ana, ka tomo ia ki roto ki tetahi whare runanga, whare karakia, ki tetahi atu whare ranei o te katoa i roto i te kainga.
(2.) Ka hari ia i te waipiro ki roto ki tetahi whare runanga, whare karakia, whare ranei o te katoa.
Next Page →
✨ LLM interpretation of page content
🪶
By-laws of the Araiteuru Maori Council under the Maori Councils Act, 1900
(continued from previous page)
🪶 Māori Affairs22 September 1902
Maori Council, Araiteuru, By-laws, Health Regulations, Burial Rules, Sanitation, Alcohol Prohibition
- Tiemī Hīpi, Chairman
- J. Carroll, Minister of Native Affairs
- Ranfurly, Governor
🪶 Schedule of Regulations for the Araiteuru Maori District
🪶 Māori AffairsBy-laws, Burial, Sanitation, Marae, Alcohol, Fines, Health, Housing, Animal Disposal
🪶 Regulations for Burials and Health in the Araiteuru Maori District
🪶 Māori AffairsBurial, Mortuary practices, Health, Family responsibility, Fines
🪶 Regulations on Unsanitary Dwellings and Notices
🪶 Māori AffairsUnsanitary housing, Notices, Fines, Enforcement, Repairs
🪶 Regulations for Sanitation of Marae and Surrounding Areas
🪶 Māori AffairsMarae, Waste disposal, Water sources, Pollution, Animal carcasses, Fines
🪶 Prohibition of Alcohol at Maori Gatherings and in Maori Townships
🪶 Māori AffairsAlcohol, Prohibition, Fines, Hui, Drunkenness, Public order
NZ Gazette 1902, No 81