Maori Council By-laws




SEPT. 25.] THE NEW ZEALAND GAZETTE. 2155

  1. Kei nga Komiti Marae te whakaaro ki te whakangawari i nga tikanga-whakahaere tua-rima, me tua-ono, i runga ake nei mehemea ka tupono he kaumatua, he mate, he ngoikore ranei, te tangata nona, a e noho ana ranei i roto i aua tu whare kua korerotia ake nei, kia kore ai e pa uaua aua tikanga whakahaere ki taua tangata; engari me whakaatu e te Tiamana o te Komiti Marae ki te Tiamana o te Kaunihera tera ahua, a hei reira te Kaunihera whiriwhiri ai i tetahi huarahi e taea ai e ia te whakapau he moni hei whakapai i aua tu whare o aua tangata kaumatua, mate, ngoikore ranei i roto ano i te oranga o te Kaunihera, kei tau atu hei taumahatanga mo aua tu tangata.

(C.) Nga Paru o te Marae.
(Tekiona 16, Rarangi 3.)

  1. Kaua rawa te paru, nga mea rukenga ranei e whiua, e whakatakotoria, e tukua ranei kia tere ki roto ki tetahi punawai, i tetahi awa wai, mehemea e rere ana ma roto ma te taha, ranei o tetahi kainga Maori, a mehemea taua awa e meatia ana hei wai inu, hei wai kai ranei ma nga tangata o taua kainga o tetahi atu kainga ranei e takoto tahi ana, e tu tahi ana ranei i te taha o taua puna, awa ranei.

  2. E kore e pai kia whakahauputia, kia waiho kia takoto ana, e tetahi tangata te paru, te mea kino, te mea rukenga ranei, i te marae, i nga taha ranei o tona kainga, ki runga ranei ki tetahi rori waewae, tiriti, arawai, tetahi wahi ranei e haeretia ana e te katoa, e whai putake mai ai mo te mate, e puta mai ai ranei te haunga.

  3. Kaua e tanumia te hoiho, te kau, te hipi, te kuri, tetahi atu kararehe ranei ki roto ki te rohe o tetahi kainga Maori.

  4. Kaua te tangata e waiho noa i te kararehe mate, i tetahi wahi ranei o te kararehe mate kia takoto ana i runga i tona whenua i tetahi wahi ranei e nohoia ana e ia e patata ana ki nga rori o te katoa ki tetahi wahi ranei no te katoa e puta mai ai te haunga kino.

  5. E kore e pai kia whiua atu, kia waiho ranei tetahi kararehe kua mate, ki runga ki tetahi wahi i roto i tetahi kainga Maori ki runga ranei ki nga rori o te katoa e puta mai ai te haunga kino.

  6. Ki te takahi te tangata i tetahi o nga Tikanga-whakahaere Nama 8, 9, 10, 11, me te 12, kua whakatakotoria ake nei, e ahei ana kia whiua ia ki te moni kia kaua e neke ake i te kotahi pauna.

(D.) Mo Te Haurangi.
(Tekiona 16, Rarangi 4.)

  1. Kaua he waipiro e tukua, e haria mai, e inumia ranei ki tetahi hui Maori ahakoa he aha te putake o taua hui, ahakoa e tu ki roto ki tetahi kainga Maori, ki tetahi atu wahi ranei i roto i te takiwa, haunga ia nga taone, ara nga rota Pakeha i roto i nga taone Maori.

  2. Mehemea i tu tetahi hui nui i runga i te karanga, me tau ki runga ki te tangata, ki nga tangata ranei nana te karanga, te whiu mehemea ia, ratou ranei, ka tuku, ka mea ranei kia tukua he waipiro ki nga manuhiri, ki te tangata whenua ranei, ki etahi ki tetahi ranei o ratou, kia kaua e neke atu i te tekau pauna.

  3. Ki te kitea tetahi tangata e haurangi ana i tetahi hui Maori, e ahei ana kia whiua ia ki te moni kia kaua e iti iho i te tekau hereni kia kaua e neke atu i te rua pauna.

  4. Ki te kitea tetahi tangata e haurangi ana i roto i tetahi kainga Maori, ka ahei kia whiua ia ki te moni kia kaua e neke atu i te rima hereni mo te hara tuatahi, kia kaua e neke atu i te tekau hereni mo te hara tuarua, kia kaua e neke atu i te kotahi pauna mo ia haranga o muri iho.

  5. Tera e whai hara te tangata mehemea—
    (1.) I a ia e haurangi ana, ka tomo ia ki roto ki tetahi whare runanga, whare karakia, ki tetahi atu whare ranei o te katoa i roto i te kainga.
    (2.) Ka hari ia i te waipiro ki roto ki tetahi whare runanga, whare karakia, whare ranei o te katoa.
    (3.) Ka inu ia, ka mea ranei kia inu tetahi atu tangata, i te waipiro i roto i tetahi whare runanga, whare karakia, whare ranei o te katoa.
    A, ko taua tangata me whiu ki te moni, kia kaua e iti iho i te rima hereni, kia kaua e neke atu i te kotahi pauna mo te hara tuatahi, a, kia kaua e neke atu i te rua pauna mo ia haranga i muri iho.

(E.) Nga Tohunga.
(Tekiona 16, Rarangi 5.)

  1. E kore rawa e tika tetahi tohunga, tetahi tangata ranei e kiia ana he tohunga ki te mea kia kaukau tetahi turoro, e mahia ana e ia, ki te wai matao.

  2. E kore rawa e tika kia arai, kia whakarururaru ranei, tetahi tohunga, kei tae mai he takuta ki taua turoro, kei mahia ranei ki nga rongoa Pakeha e rite ana mo tona mate, e whakaritea ranei e te takuta mo taua mate.

  3. Ko te tangata e takahi ana i tetahi o nga Tikanga-whakahaere 19 me te 20, e tika ana kia whiua ki te moni kia kaua e neke atu i te tekau pauna.

  4. Mehemea i runga i te whakahaere a tetahi tangata e kiia ana he tohunga, ka huihuia e ia tetahi ropu tangata, a ka noho i tetahi kainga, ka haere atu ranei i tetahi kainga ki tetahi atu kainga me taua ropu, a ka whakaaro te Kaunihera, tetahi Komiti Marae ranei, tera e pa he raruraru, he mate ranei ki nga tangata o tetahi kainga, ki tetahi ranei o ratou, ara, ka pau a ratou kai, o ratou rawa ranei, ka pa mai ranei tetahi atu mate, ka ahei te Kaunihera ki te tuku panui atu ki taua tangata kia whakamutua tana mahi, a ki te tohe ia ka ahei te Kaunihera ki te whiu i a ia ki te moni, kia kaua e neke atu i te rima tekau pauna.

(F.) Nga Kararehe Haereere noa.
(Tekiona 16, Rarangi 8.)

  1. Ki te whakaoma kaha tetahi tangata i tona hoiho i roto i tetahi kainga Maori i runga ranei i nga tiriti o tetahi kainga Maori e noho a taonetia ana, ka whiu kaha ranei i te koneke i te wakena i te paki i etahi atu waka pera ranei ka ka ahei kia whiua ki te moni kaua e neke ake i te kotahi pauna.

(G.) Nga Hooka.
(Tekiona 16, Rarangi 13.)

  1. Me pa enei tikanga whakahaere e whai ake nei ki nga Inia, ki nga Ahiria, me era atu tangata harihari haere i te taonga hei hokohoko ki roto ki nga kainga Maori o roto o te takiwa ara:—
    (1.) Kia whiwhi rawa taua tangata ki te raihana a te Kaunihera ka ahei ai ki te hokohoko taonga i roto i nga kainga Maori o te takiwa.
    (2.) Ko taua raihana me penei i te Ahua B, a ka whaimana mo te takiwa katoa o te Kaunihera a ko te utu mo taua raihana kia rua pauna.
    (3.) Ka ahei te Tiamana, te Karaka ranei o te Kaunihera, tetahi ranei o nga mema o te Kaunihera i whakamanaia e te Kaunihera hei pera ki te whakaputa i taua raihana.
    (4.) Ko nga moni katoa e utua ana mo nga raihana me tuku ki te tari o te Kaunihera.
    (5.) Me rehita e te Hekeretari te ingoa me te kainga o te tangata e whakaputaina ana he raihana, ko taua rehita me puare ki nga tangata katoa e hiahia ana kia kite, ko te utu mo te kitenga, kotahi hereni.
    (6.) Ki te pokanoa te tangata kaore ona raihana ki te hokohoko taonga i roto i nga kainga Maori o te takiwa ka whiua ia ki te moni kia kaua e neke ake i te rima pauna.
    (7.) Ka ahei te Kaunihera ki te whakakore i te raihana o tetahi tangata hooka ina pono te whakaatu he tangata tino haurangi ia, kua whiua ranei ia e te ture mo te tahae mo tetahi atu hara ranei.

  2. Ka ahei te Tiamana, te Karaka ranei, tetahi mema ranei o te Kaunihera, te Tiamana ranei o te Komiti Marae o tetahi kainga, kei reira nei tetahi hui e tu ana, ki te whakaputa raihana ki tetahi tangata e hiahia ana ki te harihari haere i etahi taonga hei hokohoko mana i taua hui, ko te utu mo taua raihana kia rima hereni mo ia ra e tua ana te hui. Ko te mana o taua raihana mo te wa anake o taua hui, kaua e roa atu. Ki te harihari haere tetahi tangata i te taonga hei hokohoko mana i taua hui, a kaore ona raihana penei, kaore ranei ona raihana i raro i etahi atu o nga tikanga-whakahaere i runga ake nei, ka ahei kia whiua ia ki te moni kia kaua e neke atu i te rima pauna.

(H.) Te Kai-tupeka.
(Tekiona 16, Rarangi 14.)

  1. Ka whai hara te tangata, ahakoa he Pakeha he Maori ranei, e hoko ana, e hoatu ana ranei i te hikareti, i te tupeka, i te torori ranei ki tetahi Maori kaore nei ano nga tau i eke ki te tekau-ma-rima, a e tika ana kia whiua ia ki te moni kia kaua e neke atu i te rima pauna.

  2. Ka whai hara tetahi Maori, kaore nei ano i eke nga tau ki te tekau-ma-rima, mehemea ia ka kai i te tupeka, i te torori ranei, i te hikareti, i tetahi wahi ranei o te hikareti, a e tika ana kia whiua ia ki te moni kia kaua e neke atu i te rima hereni mo te hara tuatahi, kia kaua e neke atu i te tekau hereni mo te hara tuarua, kia kaua e neke atu i te kotahi pauna mo te hara tuatoru, mo ia haranga ranei o muri iho.

(J.) Nga Purei Moni.
(Tekiona 16, Rarangi 15.)

  1. E kore e ahei kia hangaia he whare piriote kia whakaturia ranei he teepu piriote ki roto i tetahi kainga Maori, ki roto ranei i tetahi wahi o te takiwa, haunga ia nga taone i ata panuitia hei taone me nga kainga o nga pakeha: Engari ka pa noa atu nga tikanga o tenei rarangi ki nga rota Maori i roto i nga taone Maori. Ki te takahia tenei tikanga-whakahaere ka whiua te tangata ki te moni kia kaua e neke atu i te rua-tekau-ma-rima pauna.


Next Page →



Online Sources for this page:

VUW Te Waharoa PDF NZ Gazette 1902, No 76





✨ LLM interpretation of page content

🪶 Schedule of By-laws for Arapawa Maori Council (continued from previous page)

🪶 Māori Affairs
22 September 1902
Nuisances, drunkenness, tohungas, stray cattle, hawkers, smoking, gambling, penalties, Village Committee, Maori kainga