✨ Maori District Regulations
APRIL 3.] THE NEW ZEALAND GAZETTE. 795
TE KUPU APITI.
KAUNIHERA MAORI O TE TAKIWA MAORI O WAIROA.
NGA TURE-WHAKAHAERE.
TENET te Kaunihera Maori o te Takiwa Maori o Wairoa, i whakaturia i raro i “Te Ture Kaunihera Maori, 1900,” ka hanga nei i enei tikanga-whakahaere i raro i te mana o taua Ture, me timata te whai mana o aua tikanga-whakahaere a te wa e whakaaetia ai e te Kawana, me te panuitanga o aua mea i roto i te Gazette me te Kahiti :—
Whakamarama.
I roto i enei tikanga-whakahaere, mehemea ia kaore e taupatupatu ana ki nga kupu e whai ake nei, a mehemea kaore i motuhake te takoto a etahi atu whakamaramatanga, koia enei o ratou tikanga :—
“Taua Ture” tona tikanga ko “Te Ture Kaunihera Maori, 1900.”
“Te Kaunihera” tona tikanga ko te Kaunihera Maori o te Takiwa Maori o Wairoa i whakaturia i raro i taua Ture.
“Komiti” ara “Komiti Marae” tona tikanga ko te Komiti Marae o tetahi kainga Maori i whakaturia i raro i nga tikanga o taua Ture.
“Takiwa” tona tikanga ko te Takiwa Maori o Wairoa i panuitia e te Kawana i raro i taua Ture i tana panuitanga o te 26 o nga ra o Tihema, 1900.
“Taone Maori” tona tikanga he Taone Maori i whakaturia i raro i “Te Ture Taone Maori, 1895.”
“Whakatakotoria” tona tikanga i whakatakotoria e nga tikanga whakahaere i hangaia i raro i taua Ture, e enei tikanga-whakahaere ranei.
(A.) Te Ora me te Noho Tika.
(Tekiona 16, Rarangi 1.)
-
Ko nga tupapaku mehemea ka mate i waenganui i te 15 o nga ra o Maehe me te 15 o nga ra o Hepetema (e uru ana ano ia aua ra), i roto i te tau, me tanu i roto i nga ra e wha i muri iho i te matenga ; a mehemea ka mate i waenganui i te 16 o nga ra o Hepetema me te 14 o nga ra o Maehe (e uru ana ano ia aua ra), me tanu i roto i nga ra e toru i muri iho i te matenga, haunga ia mehemea ka takoto ke te whakahau a te Kaunihera, mehemea ranei ka takoto ke tetahi atu tikanga o tetahi Ture o te Paremete.
-
Ma nga whanaunga tata o te tupapaku, a, mehemea kei te ngaro ke ratou, ma te tangata nona te whare, e noho ana ranei i roto i te whare i mate ai te tupapaku, mana e whakatutuki nga tikanga o te tikanga-whakahaere i runga ake nei, a ka whakaekea te he ki runga ki a ratou, ki tetahi ranei o ratou mo te takahi i taua tikanga-whakahaere i runga i ta te Kaunihera e kite ai he tika, a ka ahei kia whiu a ki te moni kia kaua e neke ake i te kotahi pauna.
-
E kore rawa e pai, haunga ia mehemea e whakaaetia ana e te Kaunihera, kia tanumia te tupapaku ki tetahi wahi ke atu i te urupa e mohiotia ana he tanumanga tupapaku e nga tangata Maori o tetahi kainga Maori, kua rahuitia ranei, kua ata wehea ranei e ratou, e tetahi atu ropu whaimana ranei, hei urupa tanumanga tupapaku.
-
Kaua rawa e whakatakotoria te tupapaku ki nga roro, ki nga marae ranei o nga whare nunui, engari me whakatakoto ki tetahi atu wahi i rahaki e tata ana mai, e whakaritea e te Tiamana o te Komiti Marae, e te Mema Kaunihera ranei o te wahanga o te takiwa.
-
Ka ahei te Kaunihera ki te tuku panui atu, penei i te Ahua A e mau nei i te Kupu Apiti, ki te tangata nona tetahi whare, ki te tangata ranei e noho ana i roto i tetahi whare i roto i tetahi kainga (haunga ia nga kauta me nga whare tu noa o waho) mehemea e hangaia ana taua whare i muri iho i te mananga o enei tikanga-whakahaere, hei whakahau atu kia hangaia he puroa mo taua whare (i roto ano i te wa e whakaritea e taua panui) kia tika ki te whakaaro o te Kaunihera, o tetahi tangata, o tetahi ropu ranei e whakamanaia e ia.
-
Mehemea i muri iho i te taenga atu o taua panui ki a ia, ka turi tetahi tangata, ka kore ranei e whakarite i te whakahau a taua panui, i roto i te takiwa i whakaritea e taua panui, i tetahi atu takiwa ranei e tukua atu e te Kaunihera, ka ahei kia whiu ia ki te moni kia kaua e neke atu i te kotahi pauna.
-
Ka ahei te Kaunihera (ki te whakaaro ia kia kaua e tukua te panui e whakaaturia nei e te tikanga-whakahaere tua-rima) ki te tuku panui atu, penei i te Ahua B e mau nei i te Kupu Apiti, ki te tangata nona tetahi whare, ki te tangata ranei e noho ana i roto i tetahi whare e whakamaramatia nei e te tikanga-whakahaere tuarima, hei whakahau atu kia hangaia, he moenga ki roto ki taua whare, kia kaua e hoki iho i te kotahi putu te rewa ake i te whenua ; a mehemea i muri iho i te taenga atu o taua panui ki a ia, ka kore taua tangata e rongo, ka turi ranei ki te whakatutuki i te whakahau a taua panui i roto i te wa i whakaritea, e tika ana kia whiu ia ki te moni kia kaua e neke ake i te kotahi pauna.
(B.) Nga Whare Paru.
(Tekiona 16, Rarangi 2.)
-
Ka ahei te Tiamana o te Kaunihera, tetahi tangata, ropu ranei e whakamanaia e te Kaunihera mo tera take, ki te tuku panui atu ki te tangata nona, ki te tangata ranei e noho ana i roto i tetahi whare e paru ana, e kino ana, hei whakahau atu kia whakapaia e ia, kia meatia ranei e ia kia whakapaia taua whare i roto i tetahi takiwa e whakaritea i roto i taua panui, penei i te ahua “C” e mau nei i te Kupu Apiti. A mehemea i muri iho i te taenga atu o taua panui ki a ia, ka kore taua tangata e rongo, ka turi ranei ki te whakatutuki i te whakahau a taua panui, e tika ana kia whiu ia ki te moni kia kaua e neke atu i te kotahi pauna, mo te hara tuatahi, kia kaua e neke atu i te rua pauna mo ia haranga o muri iho.
-
Ka ahei te Kaunihera ki te whakahau kia haria atu, kia whakahoutia, kia whakakorea ranei tetahi whare e paru ana e kino ana, mehemea ki tana whakaaro e kore e pai kia nohoia tera tu whare e te tangata, mehemea te tangata nona te whare, te tangata ranei e noho ana i roto i taua whare, ina tae mai he whakahau ki a ia kia whakapaia, kia whakahoutia, kia whakakorea ranei taua whare, ka kore e rongo ki taua whakahau. Ko nga moni a te Kaunihera e pau i taua whakapainga, whakahoutanga, whakakorenga ranei, me takoto mai hei nama ma taua tangata ki te Kaunihera, a e taea te whai atu ki roto i te Kooti Whakawa Tuturu.
-
Kei nga Komiti Marae te whakaaro ki te whakangawari i te tikanga-whakahaere tua-waru me te tikanga-whakahaere tua-iwa i runga ake nei mehemea ka tupono he kaumatua, he mate, he ngoikore ranei, te tangata nona, a e noho ana ranei i roto i aua tu whare kua korerotia ake nei, kia kore ai e pa uaua aua tikanga ki taua tangata ; engari me whakaatu e te Tiamana o te Komiti Marae ki te Tiamana o te Kaunihera tera ahua, a hei reira te Kaunihera whiriwhiri ai i tetahi huarahi e taea ai e ia te whakapau he moni hei whakapai i aua tu whare o aua tangata kaumatua, mate, ngoikore ranei i roto ano i te oranga o te Kaunihera, kei tau atu hei taumahatanga mo aua tu tangata.
(C.) Nga Paru o te Marae.
(Tekiona 16, Rarangi 3.)
-
Kaua rawa te paru, nga mea rukenga ranei e whiu a, e whakatakotoria, e tukua ranei kia tere ki roto ki tetahi puna wai, i tetahi awa wai, mehemea e rere ana ma roto ma te taha ranei o tetahi kainga Maori, a mehemea taua awa e meatia ana hei wai inu, hei wai kai ranei ma nga tangata o taua kainga o tetahi atu kainga ranei e takoto tahi ana, e tu tahi ana ranei i te taha o taua puna, awa ranei.
-
E kore e pai kia whakahauputia, kia waiho kia takoto ana, e tetahi tangata te paru, te mea kino, te mea rukenga ranei, i te marae, i nga taha ranei o tona kainga, e whai putake mai ai mo te mate, e puta mai ai ranei te haunga.
-
Kaua e tanumia te hoiho, te kau, te hipi, te kuri, tetahi atu kararehe ranei ki roto i te rohe o tetahi kainga Maori.
-
E kore e pai kia whiu a atu, kia waiho ranei tetahi kararehe kua mate, ki runga i tetahi wahi i roto i tetahi kainga Maori e puta mai ai he haunga kino.
-
Ki te takahi te tangata i tetahi o nga Tikanga-whakahaere Nama 11, 12, 13, me te 14, kua whakatakotoria ake nei, e ahei ana kia whiu a ia ki te moni kia kaua e neke ake i te kotahi pauna.
(D.) Mo Te Haurangi.
(Tekiona 16, Rarangi 4.)
-
Kaua he waipiro e tukua, e haria mai, e inumia ranei ki tetahi hui Maori ahakoa he aha te putake o taua hui, ahakoa e tu ki roto ki tetahi kainga Maori, ki tetahi atu wahi ranei i roto i te takiwa, haunga ia nga taone, ara nga rota Pakeha i roto i nga taone Maori.
-
Mehemea i tu tetahi hui nui i runga i te karanga, me tau ki runga i te tangata, i nga tangata ranei nana te karanga, te whiu mehemea ia, ratou ranei ka tuku, ka mea ranei kia tukua he waipiro ki nga manuhiri, ki te tangata whenua ranei, ki etahi ki tetahi ranei o ratou, kia kaua e neke atu i te tekau pauna.
-
Ki te kitea tetahi tangata e haurangi ana i tetahi hui Maori, e ahei ana kia whiu a ia ki te moni kia kaua e iti iho i te tekau hereni kia kaua e neke atu i te rua pauna.
-
Ki te kitea tetahi tangata e haurangi ana i roto i tetahi kainga Maori ka ahei kia whiu a ia ki te moni kia kaua e neke atu i te rima hereni mo te hara tuatahi, kia kaua e neke atu i te tekau hereni mo te hara tuarua, kia kaua e neke atu i te kotahi pauna mo ia haranga o muri iho.
-
Tera e whai hara te tangata mehemea—
(1.) I a ia e haurangi ana, ka tomo ia ki roto i tetahi whare runanga, whare karakia, i tetahi atu whare ranei o te katoa i roto i te kainga.
(2.) Ka hari ia i te waipiro ki roto i tetahi whare runanga, whare karakia, whare ranei o te katoa.
D
Next Page →
✨ LLM interpretation of page content
🪶 Regulations for the Wairoa Maori District Council
🪶 Māori AffairsWairoa, Maori District Council, by-laws, health regulations, sanitation, burial practices, alcohol restrictions
🪶 Burial and Health Regulations for the Wairoa Maori District
🪶 Māori AffairsBurial, hygiene, urupa, marae, health standards, whānau responsibilities
🪶 Sanitation and Dwelling Standards for Maori Residences
🪶 Māori AffairsHousing standards, vermin infestation, structural repairs, floor height, Kaunihera authority
🪶 Regulations on Unsanitary Conditions and Waste Disposal
🪶 Māori AffairsWaste disposal, contaminated water, disease prevention, marae cleanliness
🪶 Prohibition of Alcohol at Maori Gatherings
🪶 Māori AffairsAlcohol ban, hui restrictions, fines, intoxication penalties, Pākehā roads
NZ Gazette 1902, No 26