✨ Te Arawa By-laws
2428
THE NEW ZEALAND GAZETTE.
[No. 106
Form C.
(By-law No. 20.)
Know all men that __, of __, is duly licensed to keep a billiard-room at __ for twelve months from the date hereof, subject to the provisions of the by-laws of the Council
Given under the seal of the Maori Council for Te Arawa Maori District, this __ day of __, one thousand nine hundred and __.
The above by-laws were passed at a meeting of the Maori Council for the Te Arawa Maori District held at Te Whakarewarewa on the 2nd day of November, 1901; and are given under the seal of the said Council.
(L.S.)
RAURETE P. MOKONUIARANGI,
Chairman.
As witness the hand of His Excellency the Governor, this fourteenth day of December, one thousand nine hundred and one.
J. CARROLL,
Minister of Native Affairs.
Nga Tikanga Whakahaere o te Kaunihera Maori o te Takiwa o Te Arawa i raro i “Te Ture Kaunihera Maori, 1900.”
Tari o te Minita Maori,
Poneke, Tihema 14, 1901.
HE whakaatu tenei kua pai te Kawana i tenei ra ki te whakaae i nga tikanga-whakahaere i hangaia e te Kaunihera Maori o te Takiwa Maori o Te Arawa, i raro i nga tikanga o te rarangi tekau-ma-ono o “Te Ture Kaunihera Maori, 1900,” e whakaaturia nei i te Kupu Apiti i raro iho nei.
J. CARROLL,
Minita mo te Taba Maori.
Kua whakaaetia.
RANFURLY, Kawana.
TE KUPU APITI.
KAUNIHERA MAORI O TE TAKIWA MAORI O TE ARAWA.
NGA TURE-WHAKAHAERE.
TENEI te Kaunihera Maori o te Takiwa Maori o Te Arawa, i whakaturia i raro i “Te Ture Kaunihera Maori, 1900,” ka hanga nei i enei tikanga-whakahaere i raro i te mana o taua Ture, me timata te whai mana o aua tikanga-whakahaere a te wa e whakaaetia ai e te Kawana, me te panuitanga o aua mea i roto i te Gazette me te Kahiti:—
Whakamarama.
I roto i enei tikanga-whakahaere, mehemea ia kaore e taupatupatu ana ki nga kupu e whai ake nei, a mehemea kaore i motuhake te takoto a etahi atu whakamaramatanga, koia enei o ratou tikanga:—
“Taua Ture” tona tikanga ko “Te Ture Kaunihera Maori, 1900.”
Te Kaunihera” tona tikanga ko te Kaunihera Maori o te Takiwa Maori o Te Arawa i whakaturia i raro i taua Ture.
“Komiti” ara “Komiti Marae” tona tikanga ko te Komiti Marae o tetahi-kainga Maori i whakaturia e te Kaunihera i raro i nga tikanga o taua Ture.
“Takiwa” tona tikanga ko te Takiwa Maori o Te Arawa i panuitia e te Kawana i raro i taua Ture i tana panuitanga o te 26 o nga ra o Tihema, 1900.
“Taone Maori” tona tikanga he Taone Maori i whakaturia i raro i “Te Ture Taone Maori, 1895.”
“Whakataktoría” tona tikanga i whakataktoría e nga tikanga whakahaere i hangaia i raro i taua Ture, e enei tikanga-whakahaere ranei.
(A.) Te Ora me te Noho Tika.
(Tekiona 16, Rarangi 1.)
-
Ko nga tupapaku mehemea ka mate i waenganui i te 15 o nga ra o Maehe me te 15 o nga ra o Hepetema (e uru ana ano ia aua ra), i roto i te tau, me tanu i roto i nga ra e wha i muri iho i te matenga; a mehemea ka mate i waenganui i te 16 o nga ra o Hepetema me te 14 o nga ra o Maehe (e uru ana ano ia aua ra), me tanu i roto i nga ra e toru i muri iho i te matenga, haunga ia mehemea ka takoto ke te whakahau a te Kaunihera, mehemea ranei ka takoto ke tetahi atu tikanga o tetahi Ture o te Paremene.
-
Ma nga whanaunga tata o te tupapaku, a, mehemea kei te ngaro ke ratou ma te tangata nona te whare, e noho ana ranei i roto i te whare i mate ai te tupapaku, mana e whakatutuki nga tikanga o te tikanga-whakahaere i runga ake nei, a ka whakaekea te he ki runga ki a ratou, ki tetahi ranei o ratou mo te takahi i taua tikanga-whakahaere i runga i ta te Kaunihera e kite ai he tika, a ka ahei kia whiua ki te moni kia kaua e neke ake i te kotahi pauna.
-
E kore rawa e pai, haunga ia mehemea e whakaaetia ana e te Kaunihera, kia tanumia te tupapaku ki tetahi wahi ke atu i te urupa e mohiotia ana he tanumanga tupapaku e nga tangata Maori o tetahi kainga Maori, kua rahuitia ranei, kua ata wehea ranei e ratou, e tetahi atu ropu whai mana ranei, hei urupa tanumanga tupapaku.
(B.) Nga Whare Paru.
(Tekiona 16, Rarangi 2.)
-
Ka ahei te Tiamana o te Kaunihera, tetahi tangata, ropu ranei e whakamanai a e te Kaunihera mo tera take, ki te tuku panui atu ki te tangata nona, ki te tangata ranei e noho ana i roto i tetahi whare e paru ana, e kino ana, hei whakahau atu kia whakapaia e ia, kia meatia ranei e ia kia whakapaia taua whare i roto i tetahi takiwa e whakaritea i roto i taua panui, penei i te ahua “A” e mau nei i te Kupu Apiti. A mehemea i muri iho i te taenga atu o taua panui ki a ia, ka kore taua tangata e rongo, ka turi ranei ki te whakatutuki i te whakahau a taua panui, e tika ana kia whiua ia ki te moni kia kaua e neke atu i te kotahi pauna, mo te hara tuatahi kia kaua e neke atu i te rua pauna mo ia haranga i muri iho.
-
Ka ahei te Kaunihera ki te whakahau kia haria atu, kia whakahoutia, kia whakakorea ranei tetahi whare e paru ana e kino ana, mehemea ki tana whakaaro e kore e pai kia nohoia tera tu whare e te tangata, mehemea te tangata nona te whare, te tangata ranei e noho ana i roto i taua whare, ina tae mai he whakahau ki a ia kia whakapaia, kia whakahoutia, kia whakakorea ranei taua whare, ka kore e rongo ki taua whakahau. Ko nga moni a te Kaunihera e pau i taua whakapainga, whakahoutanga, whakakorenga ranei, me takoto mai hei nama ma taua tangata ki te Kaunihera, a e taea te whai atu ki roto i te Kooti Whakawa Tuturu.
-
Kei nga Komiti Marae te whakaaro ki te whakangawari i te tikanga-whakahaere tua-wha me te tikanga-whakahaere tua-rima i runga ake nei mehemea ka tupono he kaumatua, he mate, he ngoikore ranei, te tangata nona, a e noho ana ranei i roto i aua tu whare kua korero tia ake nei, kia kore ai e pa uaua aua tikanga ki taua tangata; engari me whakaatu e te Tiamana o te Komiti Marae ki te Tiamana o te Kaunihera tera ahua, a hei reira te Kaunihera whiriwhiri ai i tetahi huarahi e taea ai e ia te whakapau he moni hei whakapai i aua tu whare o aua tangata kaumatua, mate, ngoikore ranei i roto ano i te oranga o te Kaunihera, kei tau atu hei taumahatanga mo aua tu tangata.
(C.) Nga Paru o te Marae.
(Tekiona 16, Rarangi 3.)
-
Kaua rawa te paru, nga mea rukenga ranei e whiua, e whakataktoría, e tukua ranei kia tere ki roto ki tetahi puna wai, i tetahi awa wai, mehemea e rere ana ma roto ma te taha ranei o tetahi kainga Maori, a mehemea taua awa e meatia ana hei wai inu, hei wai kai ranei ma nga tangata o taua kainga o tetahi atu kainga ranei e takoto tahi ana, e tu tahi ana ranei i te taha o taua puna, awa ranei.
-
E kore e pai kia whakahauputia, kia waiho kia takoto ana, e tetahi tangata te paru, te mea kino, te mea rukenga ranei, i te marae, i nga taha ranei o tona kainga, e whai putake mai ai mo te mate, e puta mai ai ranei te haunga.
-
Kaua e tanumia te hooho, te kau, te hipi, te kuri, tetahi atu kararehe ranei ki roto i te rohe o tetahi kainga Maori.
-
E kore e pai kia whiua atu, kia waiho ranei tetahi kararehe kua mate, ki runga i tetahi wahi i roto i tetahi kainga Maori e puta mai ai he haunga kino.
-
Ki te takahi te tangata i tetahi o nga Tikanga-whakahaere Nama 7, 8, 9, me te 10, kua whakataktoría ake nei, e ahei ana kia whiua ia ki te moni kia kaua e neke ake i te tekau hereni.
(D.) Mo Te Haurangi.
(Tekiona 16, Rarangi 4.)
-
Kaua he waipiro e tukua, e haria mai, e inumia ranei ki roto ki tetahi pa, kainga Maori ranei i nga wa katoa.
-
Mehemea i tu tetahi hui nui i runga i te karanga, me tau ki runga i te tangata, i nga tangata ranei nana te karanga, te whiu mehemea ia, ratou ranei ka tuku, ka mea ranei kia tukua he waipiro ki nga manuhiri, ki te tangata whenua ranei, ki etahi ki tetahi ranei o ratou, kia kaua e neke atu i te rima pauna.
-
Ki te kitea tetahi tangata e haurangi kino ana i roto tetahi kainga i tetahi hui Maori ranei, e ahei ana kia whiua ia ki te moni kia kaua e iti iho i te rima hereni kia kaua e neke atu i te kotahi pauna.
-
Tera e whai hara te tangata Maori, Pakeha ranei mehemea—
(1.) I a ia e haurangi ana, ka tomo ia ki roto i tetahi whare runanga, whare karakia, i tetahi atu whare ranei o te katoa i roto i te kainga.
(2.) Ka hari ia i te waipiro ki roto i tetahi whare runanga, whare karakia, whare ranei o te katoa.
(3.) Ka inu ia, ka mea ranei kia inu tetahi atu tangata, i te waipiro i roto i tetahi whare runanga, whare karakia, whare ranei o te katoa.
Next Page →
✨ LLM interpretation of page content
🪶
Approval of By-laws for Te Arawa District Maori Council
(continued from previous page)
🪶 Māori Affairs14 December 1901
By-laws, Te Arawa, Maori Councils Act 1900, Health Regulations, Burial Rules, Nuisance Control, Water Supply, Drunkenness, Hawkers, Smoking, Gambling, Billiard-rooms
- Raurete P. Mokonuiarangi, Chairman
- J. Carroll, Minister of Native Affairs
- Ranfurly, Governor
🪶 Formal text of by-laws for Te Arawa Maori District Council
🪶 Māori Affairs14 December 1901
By-laws, Te Arawa, Maori Councils Act 1900, Burial Regulations, Sanitation, Water Pollution, Drunkenness, Livestock Disposal, Nuisances
- J. Carroll, Minister of Native Affairs
🏥 Health and burial regulations for Te Arawa Maori communities
🏥 Health & Social WelfareBurial, Health Regulations, Mortuary practices, Te Arawa, Maori Councils Act 1900
🪶 Sanitation and housing maintenance rules for Maori communities
🪶 Māori AffairsHousing, Sanitation, Nuisance Abatement, Whare Paru, Maintenance Orders, Fines
🏥 Regulations on waste disposal and pollution in Maori settlements
🏥 Health & Social WelfareWaste disposal, Water pollution, Streams, Drinking water, Nuisances, Fines
⚖️ Prohibitions on alcohol in Maori communities and penalties for drunkenness
⚖️ Justice & Law EnforcementAlcohol, Drunkenness, Prohibition, Fines, Hui, Meetings, Maori Councils Act 1900
🪶
Approval of By-laws for Te Arawa District Maori Council
(continued from previous page)
🪶 Māori Affairs14 December 1901
By-laws, Te Arawa, Maori Councils Act 1900, Health Regulations, Burial Rules, Nuisance Control, Water Supply, Drunkenness, Hawkers, Smoking, Gambling, Billiard-rooms
- Raurete P. Mokonuiarangi, Chairman
- J. Carroll, Minister of Native Affairs
NZ Gazette 1901, No 106